७.४.१ छानोको प्रकारका आधारमा घरधुरी

छानोको प्रकार किन सम्पन्नता र सुरक्षाको सूचक हो? घरको छानो भौतिक आश्रय मात्र होइन — यो परिवारको आर्थिक अवस्था र विपद्–सुरक्षाको प्रत्यक्ष मापदण्ड हो । आवास–गुणस्तरलाई तीन वर्गमा बाँडिन्छ: पक्की (सिमेन्ट/RCC ढलान, टायल, ढुङ्गा — टिकाउ, भूकम्प र आगो–प्रतिरोधी, उच्च लगानी), अर्ध–पक्की (जस्ता/टिन — सस्तो, टिकाउ छानो तर प्रायः कमजोर संरचनामा), र कच्ची (खर/पराल/छ्वाली — सबैभन्दा सस्तो तर आगलागी, बाढी र भूकम्पमा अति जोखिमपूर्ण; विपन्नताको लक्षण) । जनगणनामा छानोको प्रकार नै गरिबी–नक्साङ्कनको भरपर्दो प्रतिनिधि–सूचक (proxy) मानिन्छ ।

समग्र चित्र: ४६,०१८ घरधुरीमध्ये बहुसंख्यक ५५.८% जस्ता/टिन (अर्ध–पक्की) छानोमा बस्छन्, ४२.६% पक्की (RCC ढलान मुख्यतः) र जम्मा १.६% (७३० घरधुरी) कच्ची (खर–पराल) मा । कच्ची घर थोरै हुनु सकारात्मक भए पनि — आधिकारिक प्रस्तावनाले नै औँल्याएझैँ — जस्ता–छानोका अर्ध–पक्की घर र पुराना संरचना भूकम्पीय जोखिम बाट मुक्त छैनन्, किनकि छानो टिकाउ भए पनि पर्खाल/जग कमजोर हुन सक्छ ।

विश्लेषण — वडागत आवास खाडल (फेरि उही “दुई तुलसीपुर”): पक्की–आवास दरले अरू सबै सूचक (साक्षरता, स्वच्छ इन्धन) सँगै मिल्ने उही सहरी–ग्रामीण विभाजन देखाउँछ । सहरी कोर — वडा ५ (८७% पक्की), वडा ६, ९ मा अधिकांश घर RCC ढलानका छन् — यी सम्पन्न, सघन सहरी बस्ती हुन् जहाँ क्रयशक्ति र पक्की निर्माण–प्रवृत्ति उच्च छ । ठीक उल्टो, ग्रामीण वडा — वडा १४ (पक्की मात्र ९%) सहित अधिकांश बाहिरी वडामा जस्ता–छानो हावी छ । १९ मध्ये जम्मा ४ वडा पक्की–प्रधान छन् — अर्थात् भौगोलिक रूपमा अधिकांश नगर अझै अर्ध–पक्की आवासमा छ ।

कच्ची–आवासको पकेट: कच्ची (खर–पराल) छानो विशेष गरी वडा १३ (१२५ घरधुरी) जस्ता तराई/थारू ग्रामीण वडामा केन्द्रित छ — यी सबैभन्दा विपन्न र विपद्–जोखिमयुक्त घरधुरी हुन् (आगलागी, बाढी, भूकम्प) । यिनै घरधुरी सामाजिक सुरक्षा र आवास–अनुदानका प्राथमिक लक्षित समूह हुनुपर्छ ।

यहाँका जम्मा घरधुरी ४६,०१८ मध्ये जस्तापाता/टिनकाे छानो भएको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या सबैभन्दा बढी अर्थात २५,६७१ अर्थात ५५.७८ प्रतिशत रहेको छ । सिमेन्ट ढलानकाे छानो भएको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या १८,९३५ अर्थात ४१.१५ प्रतिशत, खर/पराल/छवालीको छानो भएको घरमा बसोबास गर्नेको संख्या ७१६ अर्थात १.५६ प्रतिशत, टायलको छानो भएको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या ४५५ अर्थात ०.९९ प्रतिशत, ढुङ्गा/स्लेटको छानो भएको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या २७७ अर्थात ०.४९ प्रतिशत रहेका छन् । यसैगरी काठ/फल्याक र माटो लगायतको छानो भएको घरमा बसोबास गर्नेको संख्या नगण्य रहेको पाइन्छ ।