३.४ मातृभाषाको आधारमा जनसंख्याको विवरण

नेपाल एक बहु–जाति, बहु–भाषा र बहु–साँस्कृतिक विशेषता बोकेको राष्ट्र हो । यस उप–महानगरपालिकामा पनि भाषिक विविधता रहेको देखिन्छ । उप–महानगरपालिकामा रहेका कुल १,७९,७५५ जनसंख्या मध्ये सबैभन्दा बढी १,३६,५५२ अर्थात ७५.९७ प्रतिशतले नेपाली भाषा बोल्ने गरेको पाइयो भने ३७,०७८ अर्थात २०.६३ प्रतिशतले थारु र २,०६६ अर्थात १.१५ प्रतिशतले मगर ढुट भाषा बोल्ने गरेको पाइयो । संविधानको धारा ३२ ले भाषा तथा संस्कृतिको हकलाई मौलिक हकको रुपमा स्थापित गरेको र धारा ३१ को शिक्षा सम्बन्धी हकको उपधारा ५ बमोजिम “नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई कानून बमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने र त्यसका लागि विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था खोल्ने र संचालन गर्ने हक हुनेछ” भनी स्पष्ट किटान गरेको छ । आफ्नो मातृभाषामा पढ्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई उप–महानगरपालिकाले विशेष व्यवस्था गर्न सक्ने प्रावधान रहेको छ । मातृभाषा अनुुसारको विस्तृत विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।

माथिको चित्रले देखाउँछ — तुलसीपुर भाषिक रूपमा नेपाली–प्रधान भए पनि एकल–भाषी समाज होइन । कुल जनसंख्याको २४.०% (४३,२०३ जना) ले नेपालीबाहेक अन्य मातृभाषा बोल्छन्, जसमध्ये थारु भाषा (एक्लै २०.६%) ले यो पालिकाको प्रमुख मातृभाषिक अल्पसंख्यक समुदायको पहिचान बनाएको छ । तल पहिले प्रत्येक भाषाको पूर्ण विवरण, त्यसपछि यो विविधतालाई कसरी “नाप्ने” भन्ने सूचकहरूको सरल व्याख्या गरिएको छ ।

यी सूचकहरूको अर्थ — सरल व्याख्या

१. भाषिक विविधता सूचकाङ्क (Linguistic Diversity Index): यो ० देखि १ सम्मको एउटा अंक हो जसले “यदि भीडबाट दुई जना मानिस अनियमित (random) रूपमा रोजियो भने उनीहरूको मातृभाषा फरक हुने सम्भावना कति छ ?” भन्ने नाप्छ । ० भनेको सबैले एउटै भाषा बोल्ने (शून्य विविधता), र १ भनेको हरेक व्यक्ति फरक भाषा बोल्ने (पूर्ण विविधता) । तुलसीपुरको यो सूचकाङ्क ०.३८ छ — अर्थात् करिब ३८.०% सम्भावना छ कि दुई अनियमित व्यक्तिको मातृभाषा फरक होस् । नेपाली भाषाको बलियो बाहुल्यताले यो अंकलाई मध्यम स्तरमा राखेको छ ।

२. प्रभावकारी भाषा संख्या (Effective Number of Languages): तालिकामा भाषा १०+ भए पनि, व्यवहारमा “तौलिएर” हेर्दा कति भाषा वास्तवमै हाबी छन् भन्ने यसले देखाउँछ । तुलसीपुरमा यो करिब १.६ मात्र छ — किनभने नेपाली र थारु दुई भाषाले मिलेर कुल जनसंख्याको ९६.६% ओगट्छन्, र बाँकी भाषाहरूको हिस्सा अत्यन्त सानो छ । अर्थात् धेरै भाषा अभिलिखित भए पनि सार्वजनिक जीवनमा प्रभावकारी रूपमा दुईवटा भाषा नै चल्छन् ।

३. प्रमुख दुई भाषाको केन्द्रीकरण (Concentration): नेपाली (७६.०%) र थारु (२०.६%) मिलेर ९६.६% जनसंख्या समेट्छन् । यो उच्च केन्द्रीकरणले एकातिर शासन र शिक्षामा सहजता ल्याउँछ भने अर्कातिर साना भाषाहरू (मगर ढुट, मगर खाम, नेवारी, भोजपुरी, अवधि, गुरुङ, कुमाल आदि) लोप हुने जोखिममा पर्न सक्ने संकेत गर्छ ।

लिङ्ग अनुपात — भाषाले बसाइँसराइ झल्काउँछ

लिङ्ग अनुपात (Sex Ratio) भनेको प्रति १०० महिलामा कति पुरुष भन्ने मापन हो । अधिकांश स्थानीय मातृभाषामा (नेपाली ८७.९, थारु ९२.५) महिलाको बाहुल्यता छ, जुन समग्र जनसंख्याकै प्रवृत्ति हो । तर केही मधेस/भारतीय सिमाना नजिकका भाषाहरूमा — विशेषतः हिन्दी (१३०.२), भोजपुरी (१३३.६), अवधि (१२१.१) — पुरुषको स्पष्ट बाहुल्यता छ । यो प्रायः रोजगारी वा व्यापारका सिलसिलामा आएका पुरुषबहुल बसाइँसराइ (labour migration) को संकेत हो, किनभने यी भाषा बोल्ने धेरै पुरुष परिवारबिना नै बसोबास गरेका हुन सक्छन् । यसरी भाषिक तथ्याङ्कले जनसंख्याको गतिशीलता (mobility) समेत उजागर गर्छ ।

आदिवासी/जनजाती उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ अनुसार आदिबासी जनजाती भन्नाले आफ्नो मातृभाषा र परम्परागत रीतिरिवाज, छुट्टै साँस्कृतिक पहिचान, छुट्टै सामाजिक संरचना र लिखित वा अलिखित इतिहास भएका ५८ जाति वा समुदायलार्ई बुझिन्छ । यस उप–महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या १,७९,७५५ मध्ये २१.३ प्रतिशत (३८,३२५ जना) जनसंख्या थारु समुदायका रहेका छन् । यसैगरी उप–महानगरपालिकामा कुल जनसंख्याको ९ प्रतिशत मगर, ७.५ प्रतिशत विश्वकर्मा, ३.७ प्रतिशत परियार, २.३ प्रतिशत सन्यासी/दसनामी र १.७ प्रतिशत मिजार समुदायका व्यक्तिहरुको बसोबास रहेको पाउन सकिन्छ । यी समुदायद्वारा उप–महानगरपालिकाको मौलिक संस्कृतिलाई जीवन्त राख्न सहयोग प्रुयाएको देखिए तापनि यो समुदाय सामाजिक, राजनैतिक र आर्थिक विकासको दृष्टिकोणले पछाडि परेको देखिन्छ । उप–महानगरपालिकाको विकासको लागि यो समुदायलाई अहिलेको अवस्थाबाट माथि उठाउन क्षमता विकास, सशक्तिकरण जस्ता विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

नेपालको संविधानको भाग ३४ अन्तर्गतको धारा ३०६ को (ड) मा सीमान्तकृत समुदाय भन्नाले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रुपले पछाडि पारिएका विभेद र उत्पीडन तथा भौगोलिक विकटताको कारणले सेवा सुविधाको उपभोग गर्न नसकेका वा त्यसबाट बञ्चित रहेका संघीय कानून बमोजिमको मानव विकासको स्तर भन्दा न्यून स्थितिमा रहेका समुदाय सम्झनु पर्दछ भनी उल्लेख गरेको छ ।

सामाजिक विभेदका रुपमा छुवाछुत जस्तो अमानवीय भेदभाव भोगिरहेको यो समुदायले राजनैतिक, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा समेत उपेक्षाको अनुभूत गर्नु परेको छ । यस समुदायका आधारभूत र मा.वि.मा अध्ययनरत छात्र छात्राहरूको संख्या तुलनात्मक रुपमा कम रहेको छ । परम्परागत सिपको धनी यो समुदायले आफ्नो सिपलाई आर्थिक विपन्नता र सामाजिक उपेक्षाका कारण पनि अघि बढाउन नसकेको पाइन्छ । निजामती सेवा र गैरसरकारी सेवामा पनि यो समुदायको उपस्थिति अत्यन्तै न्यून छ । त्यसैगरी राजनितिक क्षेत्रमा २०४६, साल यता यो समुदायले आफ्ना सामुदायिक संगठनहरू समेत निर्माण गरेको पाइन्छ । राजनितिक नेतृत्वमा भने सिमित व्यक्तिहरूले मात्र यस समुदायको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन् । यस समुदायका अधिकांश व्यक्तिहरू अदक्ष र अर्धदक्ष जनशक्ति कै रुपमा ज्याला, मजदुरी गरेर जीवनयापन गरिरहेको पाइन्छ । यस उप–महानगरपालिकाको विकासका लागि यो समुदायलाई अहिलेको अवस्थाबाट माथि उठाउन विशेष अभियानको थालनी गर्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको मातृभाषिक संरचनाको विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र नीतिगत सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. बहुभाषिक शिक्षा: गैर–नेपालीभाषी २४.०% (४३,२०३ जना) भएकाले संविधानको धारा ३१(५) बमोजिम थारुलगायतका मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षाको व्यवस्था गर्नुपर्ने ।
2. थारु भाषा–संस्कृति संरक्षण: थारु (२०.६%) सबैभन्दा ठूलो मातृभाषिक समुदाय भएकाले यस भाषाको लिखित सामग्री, शिक्षक तालिम र साँस्कृतिक कार्यक्रममा लगानी गर्नुपर्ने ।
3. लोपोन्मुख भाषाको संरक्षण: मगर ढुट, मगर खाम, नेवारी, भोजपुरी, अवधि, गुरुङ, कुमाल जस्ता साना भाषाहरू (प्रत्येक १% भन्दा कम) लोप हुने जोखिममा रहेकाले अभिलेखीकरण र पुस्तान्तरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने ।
4. बसाइँसराइ संवेदनशील सेवा: हिन्दी, भोजपुरी, अवधि जस्ता पुरुषबहुल भाषिक समूह बसाइँसराइसँग जोडिएकाले यी समुदायलाई सूचना, स्वास्थ्य र श्रम अधिकार सम्बन्धी सेवा सहज भाषामा पुर्‍याउनुपर्ने ।
5. समावेशी सशक्तिकरण: आदिवासी, दलित तथा सिमान्तकृत भाषिक समुदायलाई क्षमता विकास, छात्रवृत्ति र प्रतिनिधित्वका विशेष कार्यक्रमबाट मूलधारमा ल्याउनुपर्ने ।

समग्रमा, तुलसीपुर भाषिक रूपले नेपाली–प्रधान भए पनि थारुलगायत १०+ मातृभाषाको सहअस्तित्व बोकेको बहुभाषिक समाज हो । यो विविधतालाई बोझ होइन, साँस्कृतिक सम्पदा र पहिचानको स्रोतका रूपमा हेरी संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु नै समावेशी विकासको आधार हो ।