६.१.३ जडिबुटी उत्पादन, संकलन तथा निकासी सम्बन्धी विवरण

जडिबुटी = वनको लुकेको अर्थतन्त्र (NTFP): काठ बाहेक वनबाट पाइने औषधीय बुटी, सुगन्धित बोट, फल–गेडा आदिलाई गैर–काष्ठ वन–पैदावार (NTFP — Non-Timber Forest Products) भनिन्छ । यी ग्रामीण समुदायका लागि नगदी आयको महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्, र वन नफँडी पनि दिगो रूपमा संकलन गर्न सकिने हुनाले संरक्षण र आम्दानी दुवै सँगै दिने “हरित अर्थतन्त्र” हो । तुलसीपुरको वन क्षेत्रमा ४८ भन्दा बढी औषधीय प्रजाति अभिलिखित छन्, जसमध्ये टिमुर, चिराइतो, पाषाणभेद, सुगन्ध कोकिलाजस्ता उच्च–मूल्य बुटी निर्यात हुने गरेका छन् ।

नृवनस्पतिशास्त्र (ethnobotany) र मूल्य–शृङ्खला: तालिकाका धेरै प्रजाति परम्परागत आयुर्वेद/घरेलु उपचारमा प्रयोग हुन्छन् — सर्पगन्धा (रक्तचाप), कुरिलो (बल्य/प्रजनन), हर्रो (पाचन/त्रिफला), तुलसी–नीम–बेसार (रोगप्रतिरोधक), घोडताप्रे (स्मृति), सिस्नु (पोषण) आदि — यो स्थानीय परम्परागत ज्ञान (traditional knowledge) नै बहुमूल्य सम्पदा हो । तर अहिले जडिबुटी प्रायः कच्चा रूपमै बिक्री हुने हुनाले मूल्यको ठूलो हिस्सा बाहिरै जान्छ । स्थानीयस्तरमै प्रशोधन (सुकाउने, पिस्ने, तेल–निकाल्ने), प्रमाणीकरण र ब्रान्डिङ गरे — र कृषिसँग जोडेर व्यावसायिक खेती गरे — यो “हरित सुन” ग्रामीण आय र युवा रोजगारी को आधार बन्न सक्छ ।

सिफारिस: जडिबुटीको दिगो संकलन–विधि (कटान दर नबढाई), स्थानीय प्रशोधन उद्योग, बजार–कडी र बौद्धिक सम्पदा (परम्परागत ज्ञानको संरक्षण) मा लगानी गर्नुपर्छ; अति–दोहन र लोपको जोखिम भएका प्रजातिको संरक्षण गर्नुपर्छ ।