३.१२ व्यक्तिगत घटना सम्बन्धी विवरण

नागरिकले आफ्नो व्यक्तिगत अधिकार उपयोग गर्न कानूनी प्रक्रियाहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । नागरिकता, राहदानी, वा अन्य परिचय पत्र लिन, रोजगारी वा उद्यम गर्न, विदेश जान निश्चित कानूनी प्रक्रिया पुरा गर्नुपर्नेर् हुन्छ । यसका लागि सरकारले आधिकारीक प्रमाण पत्र उपलब्ध गराउँछ । जन्म, मृत्यु, बसाइँसराइर् विवाह र सम्बन्ध विच्छेद जस्ता घटना समयमा नै दर्ता गर्नुपर्ने हुन्छ । संविधानले नागरिकलाई विभिन्न अधिकारको प्रत्याभूत गरेको छ । त्यसको प्रस्थान विन्दु भनेकै व्यिक्तगत घटना दर्ता हो । ती व्यक्तिगत घटना दर्ताका आधारमा राष्ट्रिय तथ्याङ्क बनाउने यसको विश्वव्यापी मान्यता हो । कहाँ ? कति जन्मे ? कतिको मृत्यु भयो ? कतिले बसाइँसराइर् गरे ? कतिको सम्बन्ध बिच्छेद भयो ? जस्ता कुराको जानकारी राज्यले पाउनुपर्छ । यसको आधारमा सरकारले सेवा प्रवाह सम्बन्धी नीति बनाउने हुँदा व्यक्तिगत घटना दर्ता समयमा नै गर्न जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्ने देखिन्छ । यस उप–महानगरपालिकामा आ. व. २०८१/०८२ मा व्यक्तिगत घटना दर्ता गर्नेहरुको विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ ।

स्रोतः नगर कार्यपालिकाको कार्यालय

उप–महानगरपालिकामा जन्म भएका पाँच वर्ष मुनिका १७,०५८ बालबालिकाहरू मध्ये १३,१४३ जनाको जन्म दर्ता गरिएको छ भने बाँकी ३,९१५ जनाको जन्म दर्ता नभएकोे तथ्याङ्क रहेको छ । जन्म, मृत्यु, बसाइँसराइर् र विवाह जस्ता जीवनका प्रमुख व्यक्तिगत घटनाको अनिवार्य र समयमै दर्ता गर्नुपर्दछ । यसबाट स्थानीय सरकारलाई यकिन तथ्याङ्कको अभिलेख तयार पार्न सहयोग पुग्दछ भने अर्कोतर्फ नागरिकहरूले राज्यबाट प्राप्त गर्ने सेवा सुविधाका लागि नागरिकको पहिचान कायम गर्न र अन्य कानूनी क्रियाकलापहरूमा यसको आवश्यकता पर्दछ तसर्थ अनिवार्य रुपमा जन्मदर्ता गर्न स्थानीय सरकारले प्रोत्साहन गर्नुपर्ने देखिन्छ । जन्मदर्ता सम्बन्धी वडागत विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

जन्मदर्ता — हरेक अधिकारको ढोका । ५ वर्षमुनिका १७,०५८ बालबालिकामध्ये ७७.०% (१३,१४३) को मात्र जन्मदर्ता भएको छ; ३,९१५ बालबालिका (२३.०%) अझै दर्ताविहीन छन् । जन्मदर्ता बिना बालबालिकाले नागरिकता, शिक्षा, खोप र सामाजिक सुरक्षासम्मको पहुँच गुमाउन सक्छन् — त्यसैले यो संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्य (SDG १६.९) कै महत्त्वपूर्ण सूचक हो । दर्ता वडा १६ मा सबैभन्दा कम (६४.३%) र वडा ८ मा सबैभन्दा बढी (८५.३%) रहेकाले न्यून दर्ता वडामा घरदैलो दर्ता अभियान आवश्यक छ ।

यस उप–महानगरपालिकामा रहेका कूल १,७९,७५५ जनसंख्या मध्ये १,१२७ जनाको मृत्यु भएको छ । जसमध्ये ७१६ जना अर्थात ६३.५३ प्रतिशत पुरुष र ४११ अर्थात ३६.४७ प्रतिशत महिलाको मृत्यु भएको देखिन्छ । सबैभन्दा धेरै मृत्युको अभिलेख ८० वर्ष देखि माथिको उमेर समूहमा रहेको छ जसमा २०१ जनाको मृत्यु भएको देखिन्छ । उमेरगत विस्तृत तथ्याङ्क तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

कोरा मृत्युदर (CDR) = (कुल मृत्यु ÷ कुल जनसंख्या) × १,००० = (१,१२७ ÷ १७९,७५५) × १,००० = ६.२७ । अर्थात प्रतिहजार जनसंख्यामा प्रतिवर्ष ६.२७ जनाको मृत्यु हुने तथ्याङ्कले देखाउँछ । यद्यपी, कोरा मृत्युदरले मृत्युको अवस्थाबारे यथार्थ चित्रण गर्न भने सक्दैन् ।

उप–महानगरपालिकामा मृत्यु हुनेहरूको संख्यालाई हेर्दा सबैभन्दा बढी ८० वषर् भन्दा माथि उमेर समूहका १२१ जना पुरुष र सोही उमेर समूहका ८० जना महिलाहरु रहेका छन् । उमेर समूह अनुसारको विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ । सोह्रौँ योजनाका अनुसार नेपालीको औषत आयु ७०.४ वर्ष उल्लेख गरिएको छ । सामान्यतया उमेर पुगेर हुने प्राकृतिक मृत्युलाई स्वाभाविक मान्न सकिन्छ तसर्थ यस उप–महानगरपालिकामा बढी मृत्यु हुने उमेर समूह हेर्दा ६० वर्ष माथिको नै देखिन्छ ।

महामारी सङ्क्रमण — रोगको बदलिँदो ढाँचा

मृत्युको कारणले समाजको स्वास्थ्य अवस्थाको गहिरो कथा भन्छ । तुलसीपुरमा सबैभन्दा धेरै नसर्ने रोग (NCD) — मुटु रोग, मधुमेह, क्यान्सर, उच्च रक्तचाप आदि — का कारण ५१.८% (५८४ जना) को मृत्यु भएको छ, जबकि सरुवा (संक्रामक) रोग का कारण मात्र १६.२% (१८३ जना) । अर्थात् नसर्ने रोगबाट हुने मृत्यु संक्रामक रोगभन्दा करिब ३.२ गुणा बढी छ ।

यो ढाँचालाई महामारी सङ्क्रमण (epidemiological transition) भनिन्छ — समाज विकसित हुँदै जाँदा संक्रामक रोग (झाडापखाला, क्षयरोग) घट्दै र दीर्घकालीन जीवनशैली–जनित नसर्ने रोग बढ्दै जान्छन्, जुन प्रवृत्ति विकसित देशहरूको हो । यसको अर्थ — अब स्वास्थ्य लगानी संक्रामक रोग नियन्त्रणबाट नसर्ने रोगको रोकथाम (स्वस्थ खानपान, व्यायाम, नियमित जाँच) तर्फ मोड्नुपर्छ । साथै, २६ आत्महत्या (मानसिक स्वास्थ्य) र ७ प्रसुति मृत्यु (सुरक्षित मातृत्व) रोकथाम–योग्य कारण भएकाले विशेष ध्यान आवश्यक छ ।

उप–महानगरपालिकाको जम्मा जनसंख्यामा मृत्युको कारण अनुसार १,१२७ जनाको मृत्यु भएको छ । यस मध्ये सबैभन्दा धेरै नसर्ने रोगका कारण ५८४ जना र अन्य कारणले २०२ जनाको मृत्यु भएको छ । त्यसैगरी १८३ जनाको सरुवा रोगका कारण, ४७ जनाको प्राकृतिक प्रकोपका कारण, ४२ जनाको अन्य दुर्घटनाका कारण र २६ जनाको आत्महत्याका कारण मृत्यु भएको छ ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको व्यक्तिगत घटना तथा मृत्यु तथ्याङ्कको विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. जन्मदर्ता पूर्णता अभियान: ७७.०% जन्मदर्ता दरलाई शतप्रतिशत बनाउन, विशेषतः वडा १६ जस्ता न्यून दर्ता क्षेत्रमा घरदैलो दर्ता शिविर र जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने ।
2. नसर्ने रोग रोकथाम: मृत्युको ५१.८% NCD ले हुने हुनाले स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धन, नियमित स्वास्थ्य जाँच र रक्तचाप/मधुमेह स्क्रिनिङ कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्ने ।
3. अपरिपक्व र पुरुष मृत्यु न्यूनीकरण: ४२.७% मृत्यु ६० वर्षमुनि र पुरुषमा बढी (लिङ्ग अनुपात १७४.२) भएकाले दुर्घटना, मद्यपान र जोखिमपूर्ण व्यवहार नियन्त्रणमा लक्षित कार्यक्रम चाहिने ।
4. मानसिक स्वास्थ्य र सुरक्षित मातृत्व: २६ आत्महत्या र ७ प्रसुति मृत्यु रोकथामका लागि परामर्श सेवा, हेल्पलाइन र प्रसूति स्वास्थ्य सेवा सुदृढ गर्नुपर्ने ।
5. घटना दर्ता प्रणाली सुदृढीकरण: जन्म–मृत्यु–विवाह घटनाको समयमै र पूर्ण दर्ता सुनिश्चित गरी विश्वसनीय स्थानीय जनसांख्यिकीय अभिलेख प्रणाली निर्माण गर्नुपर्ने ।

समग्रमा, तुलसीपुरको मृत्यु तथ्याङ्कले एउटा बदलिँदो स्वास्थ्य परिदृश्य देखाउँछ — संक्रामक रोगबाट नसर्ने रोगतर्फको सङ्क्रमण, र वृद्ध उमेरमा केन्द्रित प्राकृतिक मृत्यु । पूर्ण घटना दर्ता, नसर्ने रोग रोकथाम र रोकथाम–योग्य मृत्यु न्यूनीकरणमार्फत स्वस्थ र दीर्घायु समाज निर्माण गर्नु नै स्थानीय सरकारको लक्ष्य हुनुपर्छ ।