४.५.४ स्थानीय बजार तथा व्यापारिक केन्द्रहरूको विवरण

बजार केन्द्र किन यहाँ बन्छन् — केन्द्रीय–स्थान सिद्धान्त (central place theory): जर्मन भूगोलविद् वाल्टर क्रिस्टलरको सिद्धान्तअनुसार बस्तीहरू एउटा सोपानात्मक संरचना (hierarchy) मा सङ्गठित हुन्छन् — माथिल्लो श्रेणीका केन्द्रले ठूलो भूभाग (हिन्टरल्यान्ड) लाई उच्च–श्रेणीका वस्तु–सेवा (अस्पताल, थोक व्यापार, गहना) पुर्‍याउँछन्, जबकि तल्लो श्रेणीका साना बजारले नजिकको थोरै क्षेत्रलाई दैनिक वस्तु मात्र दिन्छन् । यस उप–महानगरपालिकाका १२ बजार केन्द्र यही सोपानमा अटाउँछन्: कति वडाको जनसंख्यालाई एउटा बजारले सेवा दिन्छ भन्ने फैलावट ले त्यसको श्रेणी निर्धारण गर्छ ।

नगर–प्रधानता (urban primacy): तुलसीपुर बजार एक्लै ६ वडा (५,६,७,८,९,१२) को हिन्टरल्यान्ड समेट्ने प्रधान बजार (primate centre) हो — यो दोस्रो ठूलो बजारभन्दा ३.० गुणा ठूलो छ । यति उच्च प्रधानता–सूचकले देखाउँछ कि नगरको व्यापारिक गतिविधि एउटै कोर–बजारमा अत्यधिक केन्द्रित छ — ६,२२५ दर्ता व्यवसाय को ठूलो हिस्सा यहीँ थुप्रिएको अनुमान गर्न सकिन्छ । यो एकातिर सघन सहरी कोरको शक्ति हो भने अर्कोतिर बाँकी क्षेत्रमा सेवा–पहुँचको असन्तुलन पनि सङ्केत गर्छ ।

विश्लेषण: १२ बजार केन्द्र मिलेर नगरका १९ मध्ये १५ वडा (७९%) लाई छोएका छन् — अर्थात् व्यापारिक सेवाको स्थानिक पहुँच बाक्लो छ । श्रेणी–संरचनामा तुलसीपुर बजार (६ वडा) शीर्षमा, दोघरे–दुधेना, बिजौरी, उरहरी र रक्षाचौर–गोटीखोला (२–२ वडा) मध्य–श्रेणीमा, र मानपुर, दुधरास, पर्सेनी, कोठरी, बालापुर, भ्युडर–सुनपुर, दमारगाउँ (१–१ वडा) उदीयमान स्थानीय केन्द्रका रूपमा देखिन्छन् । यो “एक प्रधान + केही मध्यम + थुप्रै साना” ढाँचा क्रिस्टलरको सोपानसँग ठ्याक्क मेल खान्छ ।

नीतिगत दृष्टिले, प्रधान बजारको अत्यधिक केन्द्रीकरण घटाउन मध्य–श्रेणीका बजार (बिजौरी, उरहरी, मानपुर) लाई पूर्वाधार (हाटबजार, सडक, भण्डारण) ले बलियो बनाएर बहु–केन्द्रित (polycentric) सहरी विकास गर्न सकिन्छ — जसले दक्षिणी र उत्तरी वडाका बासिन्दालाई नजिकै सेवा दिन्छ र कोर–बजारको चाप घटाउँछ ।