४.४ कृषक परिवार संख्या, क्षेत्रफल, कित्ता संख्या, औषत कित्ता संख्या तथा सिंचित क्षेत्रफल

राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ मा राष्ट्रिय कृषि गणना सञ्चालनको लागि प्रत्येक परिवारमा जग्गा जमिन तथा पशुपन्छीको विवरण सहित कृषक परिवार विवरणका आधारमा नमुना फ्रेम (Sample Frame) तयार गरिएको थियो । उक्त फ्रेमका आधारमा वडा वा गणना क्षेत्र छनोट गरी कृषि परिवारको विस्तृत विवरण सङ्कलन गरिएको थियो । राष्ट्रिय कृषि गणना, २०७८ को नतिजा अनुसार तुलसीपुर उप–महानगरपालिकामा कृषक परिवारको जम्मा सङ्ख्या २५,२१६ रहेको छ ।

यस उप–महानगरपालिकामा रहेका २५,२१६ कृषक परिवारले जम्मा ५४,९११ ओटा कित्ता जग्गामा १२५२३.४ हेक्टर जमिनमा कृषि चलन गरेको देखिन्छ । यस हिसाबले औसतमा एउटा कृषक परिवारले २.२ कित्ता जग्गामा खेती गरेको देखिन्छ । यहाँ कुल सििंचत क्षेत्रफल १०७३९.३ हेक्टर रहेको छ ।

तुलसीपुरको सिँचाइ अग्रता

माथिको तुलनाले एउटा उल्लेखनीय बल देखाउँछ — सिँचाइका दृष्टिले तुलसीपुर जिल्ला र प्रदेश दुवैभन्दा अगाडि छ । यहाँ ९२.३% कृषक परिवारसँग सिँचाइ सुविधा छ, जुन दाङ जिल्लाको ७९.७% र लुम्बिनी प्रदेशको ७१.७% भन्दा निकै उच्च हो । त्यसैगरी खेतीयोग्य जमिनको ८५.८% सिँचित छ — प्रदेश औसत (५६.७%) भन्दा झन्डै डेढ गुणा बढी । यो बलियो सिँचाइ पूर्वाधार तुलसीपुरको कृषि उत्पादकत्वको प्रमुख सम्भावना हो ।

सूचकहरूको अर्थ — सरल व्याख्या

१. औसत खेत आकार (०.५० हेक्टर): कुल खेतीयोग्य क्षेत्रफललाई कृषक परिवारले भाग गर्दा आउने औसत जोत । तुलसीपुरमा प्रति परिवार आधा हेक्टरभन्दा कम हुनु साना किसान (smallholder) प्रधान, निर्वाहमुखी कृषि को संकेत हो । सानो जोतमा व्यावसायिक खेती कठिन हुन्छ, त्यसैले सहकारी/समूहगत खेती र मूल्य अभिवृद्धि आवश्यक हुन्छ ।

२. सिँचाइ पहुँच (९२.३%) र सिंचित क्षेत्रफल (८५.८%): सिँचाइ कृषि उत्पादकत्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारक हो — सिँचित जमिनमा वर्षमा एकभन्दा बढी बाली लगाउन सकिन्छ । तुलसीपुरको उच्च सिँचाइ पहुँचले बहुबाली (multiple cropping) र खाद्य सुरक्षाको बलियो आधार दिन्छ ।

३. भूमि खण्डीकरण — औसत कित्ता संख्या (२.२): प्रति परिवार जग्गा कति टुक्रामा छरिएको छ भन्ने मापन । तुलसीपुरको २.२ कित्ता दाङ (२.३) र प्रदेश (२.९) भन्दा कम हुनु — जग्गा तुलनात्मक रूपमा कम खण्डीकृत छ, जुन यान्त्रिकीकरण र व्यावसायिक खेतीका लागि अनुकूल छ ।

४. कृषि निर्भरता: कुल ४६,०१८ घरधुरीमध्ये ५४.८% (२५,२१६) कृषक परिवार हुनु — आधाभन्दा बढी घर कृषिमा निर्भर छन् । यो कृषि क्षेत्रको आर्थिक महत्त्व र रोजगारीमा यसको केन्द्रीयता पुष्टि गर्छ (खण्ड ४.१.१ को प्राथमिक क्षेत्र ५५% सँग मेल खाने) ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको कृषि संरचना विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. सिँचाइ अग्रताको उपयोग: ९२.३% सिँचाइ पहुँचलाई आधार बनाई बहुबाली, नगदेबाली र व्यावसायिक तरकारी खेती प्रवर्द्धन गरी उत्पादकत्व अधिकतम बनाउनुपर्ने ।
2. साना जोत व्यवस्थापन: औसत खेत आकार ०.५० हेक्टर मात्र भएकाले सहकारी/समूहगत खेती, भाडाको खेती (land pooling) र साझा यन्त्र प्रयोगमार्फत उत्पादन लागत घटाउनुपर्ने ।
3. सिँचाइ विस्तार र दिगोपन: बाँकी असिंचित १४.२% जमिनमा समेत सिँचाइ पुर्‍याउन र वर्तमान प्रणालीको मर्मत–सम्भारमा लगानी गर्नुपर्ने ।
4. कृषि–प्रशोधन र बजार: ५४.८% घर कृषिमा निर्भर भएकाले उत्पादनलाई प्रशोधन, भण्डारण र बजारसँग जोडी आय बढाउनुपर्ने (खण्ड ४.१.१ को औद्योगिकीकरणसँग सम्बन्धित) ।
5. कृषि तथ्याङ्क अद्यावधिक: जोत आकार, सिँचाइ र उत्पादनको नियमित अभिलेख राखी लक्षित कृषि योजना तर्जुमा गर्नुपर्ने ।

समग्रमा, तुलसीपुरको कृषि साना जोतमा आधारित निर्वाहमुखी भए पनि उच्च सिँचाइ पहुँच यसको विशिष्ट सबल पक्ष हो — जिल्ला र प्रदेशभन्दा अगाडि । यही सिँचाइ अग्रतालाई बहुबाली, व्यावसायीकरण र मूल्य अभिवृद्धिसँग जोडेर तुलसीपुरलाई खाद्य–सुरक्षित र आय–मुखी कृषि केन्द्रमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ ।