६.४.२ विपद्को किसिम अनुसार जोखिमको समय

विपद् कसरी बन्छ — जोखिमको समीकरण: विपद् व्यवस्थापनमा जोखिम = प्रकोप (hazard) × सम्पर्क (exposure) × सम्भेद्यता (vulnerability) भन्ने सूत्र प्रयोग गरिन्छ । अर्थात् भूकम्प वा बाढी आफैंमा विपद् होइन — त्यो जब मानिस, घर र पूर्वाधार त्यसको चपेटामा (exposure) पर्छन् र तिनीहरू कमजोर (vulnerable — जस्तै भूकम्प–प्रतिरोधी नभएका भवन, बाढी–क्षेत्रका विपन्न बस्ती) हुन्छन्, तब मात्र क्षति हुन्छ । त्यसैले विपद् घटाउने उपाय प्रकोप रोक्नु होइन (त्यो असम्भव), बरु सम्भेद्यता घटाउनु हो — बलियो भवन, सुरक्षित बस्ती र पूर्व–तयारी ।

विश्लेषण — मुख्य जोखिम: चुरे–सिवालिकको भङ्गुर भूगोल र खहरे खोलाहरूका कारण बाढी–पहिरो सबैभन्दा बारम्बार र विनाशकारी छन् — वर्षेनि खेतीयोग्य जमिन कटान/डुबान र परिवार विस्थापन हुन्छ (हे. सुकुम्बासी/विस्थापित) । भूकम्प कम बारम्बार भए पनि नेपाल विश्वको ११औँ भूकम्पीय जोखिमयुक्त देश हुँदा र भवन–आचारसंहिता पूर्ण लागू नभएकाले विनाशकारी हुन सक्छ । डढेलो/आगलागी विपन्न घना बस्तीमा (मट्टीतेल चुल्हो, अग्नि–यन्त्र अभाव) उच्च छ — यो अग्नि–नियन्त्रण (दमकल) क्षमता सँग सिधा जोडिएको छ । जलवायु परिवर्तनले बाढी, कीट–प्रकोप र महामारीको ढाँचा झन् अनिश्चित बनाउँदै छ ।