६.४.३ विपद् व्यवस्थापनको पूर्वतयारी
भौगोलिक जटिलताका कारण नेपाल प्राकृतिक प्रकोपको उच्च जोखिम क्षेत्रमा रहेको छ । नेपालमा वर्षेनी प्राकृतिक प्रकोपका कारण ठूलो मात्रामा जनधनको क्षति हुने गरेको छ । नेपालमा २०७२ सालको महाभूकम्पको पिडा अझै ताजा नै छ । यो उप–महानगरपालिका पनि प्राकृतिक प्रकोपको दृष्टिकोणले संवेदनशील अवस्थामा रहेको छ । यस उप–महानगरपालिकामा विशेष गरी बाढी, नदी कटान, हावाहुरी, असिना, चट्याङ, अनावृष्टि, सुख्खा खडेरी, डढेँलो जस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरू देखापर्दै आइरहेका छन् । विगतमा भएको कोभिड–१९ तथा विभिन्न समयमा फैलने महामारीहरुले आर्थिक तथा अन्य क्षेत्रमा समेत गहिरो प्रभाव पारेको छ । यस्ता प्रकोपहरू सामान्यतया पूर्ण नियन्त्रण गर्न नसकेपनि प्रभाव न्यूनीकरणका उपायहरू अवलम्बन गरी जनधनको क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।
विपद् व्यवस्थापनको चक्र (DRR cycle): आधुनिक विपद् व्यवस्थापन घटना भएपछि उद्धार गर्ने मात्र होइन — यो चार चरणको निरन्तर चक्र हो: (१) न्यूनीकरण (mitigation — बलियो भवन, तटबन्ध, भू–उपयोग नियमन गरी जोखिम घटाउने), (२) पूर्वतयारी (preparedness — पूर्व–चेतावनी प्रणाली, अभ्यास, भण्डारण, सुरक्षित स्थल), (३) प्रतिकार्य (response — उद्धार, राहत, आपत्कालीन यातायात), र (४) पुनर्लाभ (recovery — पुनर्निर्माण “पहिलेभन्दा राम्रो”) । सबैभन्दा प्रभावकारी र सस्तो लगानी पूर्वतयारी र न्यूनीकरण मा हुन्छ — एक रुपैयाँ रोकथाममा लगाए राहत–पुनर्निर्माणमा कैयौं गुणा बचत हुन्छ ।
सिफारिस: वडागत विपद् जोखिम–नक्साङ्कन, समुदाय–आधारित पूर्व–चेतावनी प्रणाली (विशेष गरी बाढी–पहिरो का लागि), भवन–आचारसंहिता कडाइ, विपद् कोष र प्रशिक्षित स्वयंसेवक–परिचालन तथा विपद्–पूर्व राहत–भण्डारण तुलसीपुरको प्राथमिकता हुनुपर्छ ।