५.३.८ अपाङ्गताका आधारमा परिचय पत्र विवरण

अपाङ्गता परिचयपत्र र वर्गीकरण कसरी बुझ्ने? नेपालमा अपाङ्गतालाई प्रकार (शारीरिक, दृष्टि, श्रवण, बौद्धिक, मानसिक, बहु–अपाङ्गता आदि) र गाम्भीर्य (गम्भीरताका आधारमा क/ख/ग/घ वर्ग — क=पूर्ण अशक्त रातो कार्ड, ख=अति अशक्त नीलो, ग=मध्यम पहेँलो, घ=सामान्य सेतो) गरी दुई तरिकाले वर्गीकृत गरिन्छ । परिचयपत्रको वर्गले नै सामाजिक सुरक्षा भत्ता, छात्रवृत्ति, सहुलियत र सेवाको स्तर निर्धारण गर्छ — त्यसैले सही वर्गीकरण न्यायपूर्ण सेवाको आधार हो ।

विश्लेषण: शारीरिक अपाङ्गता (६९८, ४३%) सबैभन्दा बढी छ, त्यसपछि बहु–अपाङ्गता (२४०), श्रवण (२२६) र बौद्धिक (१६५) । गाम्भीर्यमा ख वर्ग (अति अशक्त) सबैभन्दा ठूलो समूह हो, र क+ख वर्ग मिलेर ६६% गम्भीर अपाङ्गता भएकाहरू छन् — यिनलाई निरन्तर हेरचाह, सहायक–सामग्री र उच्च भत्ता चाहिन्छ । लैङ्गिक रूपमा पुरुष (६०%) महिलाभन्दा निकै बढी दर्ता छन् — यो वास्तविक अपाङ्गता–दर भन्दा पनि महिला अपाङ्गता भएकाहरूको कम–दर्ता (पहुँच, जानकारी र सामाजिक बाधाका कारण) तर्फ इङ्गित गर्छ, जुन लैङ्गिक–समावेशी दर्ता अभियानको आवश्यकता देखाउँछ ।

विश्लेषण — दुई गम्भीर सङ्केत: पहिलो, सामाजिक हिंसा को विस्फोट (६६ → ४४८ → १३२) समग्र घटनाको ठूलो हिस्सा हो; घरेलु हिंसा भने कागजमा घट्दै देखिए पनि (१२५ → ५० → ८) यो प्रायः कम–रिपोर्टिङ को परिणाम हुन सक्छ, किनकि घरेलु हिंसा सबैभन्दा बढी लुकाइने अपराध हो । दोस्रो, सबैभन्दा गम्भीर — हराएका मानिसहरू: हरेक वर्ष करिब ३०० व्यक्ति बेपत्ता, जसमध्ये अत्यधिक बहुमत महिला र बालिका छन् (जस्तै, एक वर्ष १७१ महिला + ६५ बालिका) । भारतसँग जोडिएको यो क्षेत्रमा यो आँकडा मानव बेचबिखन/ओसारपसारको गम्भीर जोखिम तर्फ औँल्याउँछ — यो तत्काल अनुसन्धान, सीमा–निगरानी र संरक्षण माग्ने रातो झन्डा हो ।

विश्लेषण: स्थानीय न्यायिक समिति (उपप्रमुखको संयोजकत्वमा) ले घरेलु, यौन र सामाजिक हिंसाका मेलमिलापयोग्य उजुरी हेर्छ — यो पीडितका लागि अदालत नजाई स्थानीयस्तरमै न्याय पाउने सुलभ संयन्त्र हो । उजुरी संख्या वार्षिक घटबढ हुनुले जनचेतना र समितिको सक्रियतामा भर पर्छ ।

विश्लेषण: अस्पताल–आधारित एकद्वार संकट व्यवस्थापन केन्द्र (OCMC) ले हिंसापीडितलाई एकै ठाउँमा उपचार, मनोसामाजिक परामर्श, कानुनी र सुरक्षा सेवा दिन्छ । यहाँ जवरजस्ती करणी (५० → ७६) र शारीरिक हिंसाका घटना बढ्दो देखिनु — सेवा–पहुँच बढेको सकारात्मक पक्ष भए पनि — हिंसाको गम्भीर भार पुष्टि गर्छ ।

विश्लेषण: महिला पुनर्स्थापना केन्द्र (OREC) ले हिंसापीडित महिलालाई आश्रय, सीप–तालिम र पुनर्स्थापना दिन्छ — घरेलु हिंसा यहाँ पनि प्रमुख घटना हो । OCMC, OREC, न्यायिक समिति र महिला हेल्पलाइनलाई एकीकृत रेफरल–सञ्जाल मा बाँधे पीडितले उपचारदेखि न्याय र पुनर्स्थापनासम्म निरन्तर सहयोग पाउँछन् ।