५.३.१ खानेपानीको श्रोतको विवरण

पानीको भर्‍याङ (drinking water ladder) र SDG–6: WHO/UNICEF को JMP वर्गीकरणअनुसार खानेपानीका स्रोतलाई गुणस्तरमा सिँढीजसरी हेरिन्छ — सबैभन्दा माथि सुरक्षित–व्यवस्थित (घरभित्रको पाइप धारा), त्यसपछि अन्य सुधारिएको स्रोत (घरबाहिरको पाइप, ट्युवेल, ढाकिएको इनार — दूषण कम), अनि असुधारिएको/असुरक्षित (नढाकिएको खुला इनार, नदी–खोला — मल–मुख रोगको प्रत्यक्ष जोखिम) । सुरक्षित पानीको पहुँच दिगो विकास लक्ष्य ६ र नेपालको संविधानमा मौलिक हक हो । तुलसीपुरमा ६१.५% घरधुरीमा पाइप धारा र कुल ८८.९% सुधारिएको स्रोत मा पहुँच छ — राम्रो आधार, तर अझै ११.१% (५,०९४ घरधुरी) असुरक्षित स्रोत मा निर्भर छन् ।

विश्लेषण — असुरक्षित पानीको वडागत जोखिम: असुरक्षित स्रोत–निर्भरता वडाअनुसार निकै असमान छ । वडा १६ (३३% — सर्वाधिक) लगायत ३ वडामा घरधुरीको पाँचौं–भागभन्दा बढी नढाकिएको खुला इनार/नदीको पानी पिउँछन् — यी मुख्यतः तराई/ग्रामीण वडा हुन्, जहाँ भूमिगत जलसतह माथि भएकाले इनार सजिलो भए पनि मल–दूषण को उच्च जोखिम हुन्छ । यो सीधै झाडापखाला (AGE), टाइफाइड र बाल कुपोषण सँग जोडिएको छ — दूषित पानीले बारम्बार हुने झाडापखालाले बच्चाको पोषण–अवशोषण बिगार्छ । ठीक उल्टो, सहरी वडा १ लगायतमा पाइप–धारा पहुँच उच्च छ । साथै तराई वडाको ट्युवेल–निर्भरताले आर्सेनिक परीक्षणको आवश्यकता पनि उठाउँछ ।

स्वच्छ पानी तथा सरसफाई मानवीय स्वास्थ्य लाई प्रभाव पार्ने प्रमुख तत्वहरू भएको र दिगो विकास लक्ष्यको लक्ष्य नं. ६ ले खानेपानी तथा सरसफाईलाई सुनिश्चितता गर्नुका साथै नेपालको संविधानले पनि खानेपानी तथा सरसफाई सुविधालाई नागरिकको मौलिक हकको रुपमा व्याख्या गरेको हुनाले स्वस्थ नागरिक उत्पादनमा योगदान प्रुयाउन गुणस्तरीय खानेपानी र सरसफाईको क्षेत्रलाई उच्च प्राथमिकतामा राखी थप खानेपानी आयोजनाहरू निर्माण गर्नुपर्ने साथै वैज्ञानिक विधिहरूको प्रयोग गरी फोहोरमैला व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।