३.१३ सामाजिक सुरक्षा

समाजमा पछािड पारिएका तथा परेका ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ताको नाममा राज्य कोषबाट सहयोग गर्ने अवधारणा कल्याणकारी राज्यको अवधारणा हो । वि.सं. २०५१ देखि ज्येष्ठ नागरिकलाई मासिक १०० रूपैयाँ भत्ता दिने नारा सहित शुरु गरिएको सामाजिक सुरक्षा भत्ता अहिले ज्येष्ठ नागरिकका साथसाथै एकल महिला, अपाङ्गता भएका र दलित ज्येष्ठ नागरिकलाई समेत प्रदान गरिदै आएको छ । यसले समाजमा पछाडि परेका अशक्तहरूलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न प्रोत्साहन हुने विश्वास गरिएको छ ।

स्रोत– नगरकार्यपालिकाको कार्यालय

लक्षित वर्गका हक–हित संरक्षणका लागि पालिकाभर जम्मा ४१ वटा सञ्जाल (ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र अपाङ्गता) क्रियाशील छन्, जसले सामाजिक सुरक्षाको संस्थागत आधार बलियो बनाएका छन् ।

सामाजिक सुरक्षा ऐन, २०७५ अनुसार देहाय बमोजिमका नेपाली नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउने उल्लेख गरिएको छ :–

स्रोतः नगरकार्यपालिकाको कार्यालय

कभरेजको गहिराइ — अरू खण्डसँग जोडेर

सामाजिक सुरक्षा कभरेज दर (८.४%): कुल जनसंख्याको कति हिस्सालाई राज्यले भत्ता दिन्छ भन्ने मापन । तुलसीपुरमा प्रत्येक १२ जनामध्ये करिब एक जना (१५,१५१ लाभग्राही) कुनै न कुनै सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँछन् — यो कल्याणकारी राज्यको बलियो उपस्थिति देखाउँछ ।

तर साँचो कभरेज लक्षित समूहसँग तुलना गर्दा खुल्छ । ज्येष्ठ नागरिक भत्ता पाउने १०,०८५ जनालाई खण्ड ३.३ को ६०+ जनसंख्या (१५,२४५) सँग तुलना गर्दा ६६.२% वृद्धले भत्ता पाएको देखिन्छ (बाँकीले ६८ वर्ष ननाघेकाले अझै पाएका छैनन्) । त्यसैगरी, अपाङ्गता भत्ता पाउने ९३३ जनालाई खण्ड ३.१० को कुल अपाङ्गता (३,०१२) सँग तुलना गर्दा मात्र ३१.०% ले भत्ता पाएको देखिन्छ — किनभने भत्ता पूर्ण/अति अशक्त (तह क र ख) अपाङ्गतालाई मात्र दिइन्छ, हल्का अपाङ्गतालाई होइन ।

लैङ्गिक र समावेशी आयाम: कुल लाभग्राहीमध्ये २६.१% (३,९५०) विधवा र एकल महिला लक्षित भत्ता हुन्, र २,६७१ (१७.६%) दलित–लक्षित (ज्येष्ठ + बालबालिका) भत्ता हुन् । यसले सामाजिक सुरक्षा प्रणालीले महिला र दलित जस्ता ऐतिहासिक रूपमा पछाडि पारिएका वर्गलाई प्राथमिकता दिएको देखाउँछ । सबैभन्दा बढी लाभग्राही वडा ७ (१,२९५) मा छन् ।

(क) ज्येष्ठ नागरिक, (ख) आर्थिक रूपले विपन्न, (ग) अशक्त र असहाय अवस्थामा रहेका व्यक्ति, (घ) असहाय एकल महिला (ङ) अपाङ्गता भएका, (च) बालबालिका (छ) आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्ने (ज) लोपोन्मुख जाति आदि ।

ज्येष्ठ नागरिक भत्ता: (१) दलित र एकल महिला ज्येष्ठ नागरिकले साठी वर्ष उमेर पूरा गरेपछि र अन्य ज्येष्ठ नागरिकले अठ्सठ्ठी वर्ष उमेर पूरा गरेपछि सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको ज्येष्ठ नागरिक भत्ता पाउँछन् ।

विपन्न नागरिक भत्ताः आर्थिक रूपले विपन्न नागरिकले तोकिए बमोजिम सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको रकम विपन्न नागरिक भत्ता पाउँछ ।

अशक्त र असहाय भत्ताः अशक्त र असहाय अवस्थामा रहेको नागरिकले तोकिए बमोजिम सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले ताेकेको रकम अशक्त र असहाय भत्ता पाउँछन् ।

असहाय एकल महिला भत्ताः विधवा महिलाहरू र नेपाल सरकारले राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको भन्दा न्यून आय भएका र पालन पोषण तथा हेरचाह गर्ने परिवारको कुनै सदस्य नभएका वा त्यस्तो सदस्य भएपनि आर्थिक रूपले विपन्न अवस्थामा रहेका वा त्यस्तो सदस्यले पालनपोषण नगरेका अन्य एकल महिलालेे समेत यस्तो भत्ता पाउँछन् ।

अपाङ्गता भत्ताः पूर्ण अशक्त अपाङ्गता र अति अशक्त अपाङ्गता भएको नागरिकले सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको अपाङ्गता भत्ता पाउँछन् ।

बाल पोषण भत्ताः अति विपन्न, लोपोन्मुख र नेपाल सरकारले तोकेका पाँच वर्ष उमेर पूरा नगरेका बालबालिकाले सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको बालपोषण भत्ता पाउँछन् ।

लोपोन्मुख जाति भत्ताः लोपोन्मुख जातिका नागरिकले नेपाल सरकारले तोकेको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँछन् ।

आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्नेलाई स्याहार भत्ताः आफ्नो हेरचाह आपmै गर्न नसक्ने नागरिकले नेपाल सरकारले तोकेको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँछन् ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको सामाजिक सुरक्षा तथ्याङ्कको विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. शतप्रतिशत पात्रता पहुँच: ज्येष्ठ नागरिक कभरेज ६६.२% रहेकाले उमेर पुगेका सबै पात्रलाई भत्तामा स्वतः समावेश गर्न दर्ता–अनुगमन प्रणाली सुदृढ गर्नुपर्ने ।
2. अपाङ्गता कभरेज विस्तार: कुल अपाङ्गताको मात्र ३१.०% ले भत्ता पाएकाले मध्यम/हल्का अपाङ्गतालाई समेत सीप, रोजगारी र आंशिक सहयोगमा समेट्ने नीति आवश्यक ।
3. महिला र दलित प्राथमिकता निरन्तरता: महिला (२६.१%) र दलित–लक्षित भत्ता निरन्तर राखी समावेशी सामाजिक सुरक्षाको मर्म कायम राख्नुपर्ने ।
4. भत्ताभन्दा माथि — सशक्तिकरण: भत्तालाई आय–सुरक्षासँगै सीप, स्वास्थ्य र सामाजिक सहभागिता कार्यक्रमसँग जोडी लाभग्राहीलाई आत्मनिर्भर बनाउने रणनीति अपनाउनुपर्ने ।
5. सञ्जाल परिचालन: ४१ सक्रिय सञ्जालमार्फत भत्ता वितरण अनुगमन, गुनासो सुनुवाइ र हक–अधिकार सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने ।

समग्रमा, तुलसीपुरको सामाजिक सुरक्षा प्रणाली व्यापक र समावेशी छ — विशेषतः ज्येष्ठ नागरिक, महिला र दलित वर्गमा केन्द्रित । पात्रता पहुँच पूर्ण बनाउँदै भत्तालाई सशक्तिकरणसँग जोड्नु नै मर्यादित र आत्मनिर्भर समाज निर्माणको आधार हो ।