५.१.४ शिक्षक तथा शैक्षिक जनशक्ति विवरण

शिक्षण पेशामा लैङ्गिक ढाँचा — एउटा उल्टो सिँढी: कुल २,२३० शैक्षिक जनशक्तिमध्ये ३९% महिला छन्, तर यो औसतले भित्री विरोधाभास लुकाउँछ । तह र क्षेत्र जति माथि जान्छ, महिला उति घट्छन्: संस्थागत (निजी, प्रायः बालविकास र प्राथमिक केन्द्रित) विद्यालयमा महिला शिक्षक ४७% छन् भने सामुदायिकमा ३६%, अनि क्याम्पस/विश्वविद्यालयमा महिला नगण्य (विश्वविद्यालयमा ० महिला, क्याम्पसमा १४६ मध्ये ९ मात्र) । यो “शैक्षिक सिँढीमा महिलाको ओरालो” (leaky pipeline of women in academia) विश्वव्यापी ढाँचा हो — प्रारम्भिक तहको हेरचाह–केन्द्रित शिक्षणलाई महिला–उपयुक्त ठान्ने सामाजिक धारणा र उच्च तहमा महिला–प्रवेशका संरचनागत बाधा दुवैको प्रतिफल ।

विश्लेषण: क्लस्टर–बारमा संस्थागत विद्यालयमा शिक्षिका संख्या (६१५) शिक्षक (७०१) नजिक पुग्नु — झन्डै लैङ्गिक सन्तुलन — सकारात्मक छ; निजी क्षेत्रले महिलालाई ठूलो रोजगारी दिएको देखिन्छ । तर सामुदायिक विद्यालयमा शिक्षक (४१९) शिक्षिका (२४०) भन्दा निकै बढी छन्, र उच्च शिक्षामा त झन् असन्तुलन चर्को छ । विद्यार्थीमा लैङ्गिक समता राम्रो भएको ठाउँमा शिक्षक–पंक्तिमा भने माथिल्लो तहमा महिला घट्नु — विद्यार्थी (इनपुट) र शिक्षक (नेतृत्व/रोल–मोडल) बीचको यो खाडल भविष्यका छात्रालाई महिला रोल–मोडल कम भेटाउने चिन्ताजनक चक्र हो । उच्च तहमा महिला शिक्षक प्रोत्साहन गर्ने विशेष नीति आवश्यक छ ।