६.२ जलश्रोत तथा जलाधार क्षेत्र

जलाधार (watershed) भनेको के, र किन एकाइ हो? जलाधार भनेको कुनै नदी/खोलामा पानी बगेर जम्मा हुने पूरै भू–क्षेत्र हो — डाँडाको टाकुरादेखि खोलासम्मको सम्पूर्ण ढलान । पानी–व्यवस्थापनको प्राकृतिक एकाइ वडा होइन, जलाधार हो: माथिल्लो भागको वन–विनाश वा भू–क्षयले तल्लो भागमा बाढी, गेग्रान र खानेपानी–स्रोत सुक्ने समस्या ल्याउँछ । तुलसीपुर बबई नदी को जलाधारमा पर्छ, र यहाँका १३ प्रमुख खोला–नदीले १९ वडालाई छुन्छन् — अर्थात् जल–सञ्जाल पूरै नगरभरि फैलिएको छ ।

विश्लेषण — नदी–सञ्जाल: १३ प्रमुख खोला–नदीमध्ये बबई सबैभन्दा ठूलो (वडा ११–१४ हुँदै बग्ने) हो भने पातु खोला (८ वडा) र गुहार खोला (६ वडा) ले व्यापक क्षेत्र ओगट्छन् — यी सबै मिलेर १९ वडालाई जल–सञ्जालमा जोड्छन् । तर आधिकारिक प्रस्तावनाले औँल्याएझैँ, बस्ती–विस्तार, अतिक्रमण र अनियन्त्रित चरीचराउले खोला–किनार भू–क्षय भई पुरिने क्रम जारी छ — यसले एकातिर बाढी–जोखिम, अर्कोतिर जल–भण्डारण क्षमता घटाउँछ । खोला–किनार तटीय बृक्षारोपण र अतिक्रमण नियन्त्रण आवश्यक छ ।

विश्लेषण — सिमसार (wetland) सम्पदा: १७ ताल/पोखरी/सिमसार ८ वडामा छरिएका छन् — वडा १६ (जोगीडाँडा, खल्वा, बैरागी), वडा १३ (भुतिया, बराउखुट्टी, मजवढुवा) र वडा ११ (सिमरुवा, कन्जरुवा, सुकौरा) ताल–बहुल छन् । यी सिमसारले भूमिगत जल–पुनर्भरण, जैविक विविधता र माछापालन मा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् (यही डेटा सार्वजनिक पोखरी खण्ड सँग आंशिक मेल खान्छ) । तर साझा–सम्पदाको ह्रास को कथा यहाँ पनि लागू हुन्छ — हेरचाहको अभावमा ताल पुरिँदै/मासिँदै छन् । रामसार–मापदण्ड अनुरूप सिमसार संरक्षण, अतिक्रमण रोकथाम र बहुउपयोग (माछा + सिँचाइ + पर्यटन) योजना आवश्यक छ ।