३.६ जातजातिको आधारमा जनसंख्याको विवरण

उप–महानगरपालिकामा जातजातिका आधारमा जनसंख्याको विवरणलाई हेर्दा सबैभन्दा धेरै ६३,३६५ अर्थात ३५.३ प्रतिशत क्षेत्री, दोस्रोमा ३८,३२५ अर्थात २१.३२ प्रतिशत थारु, तेस्रोमा २१,९९० अर्थात १२.२३ प्रतिशत ब्राहमण–पहाड रहेका छन् । त्यसैगरी उप–महानगरपालिकामा मगर, विश्वकर्मा, परियार, सन्यासी/दसनामी, ठकुरी, मिजार, बाह्रमण तराई लगायतका जातजातिहरुको बसोबास रहेको छ । यसरी जातीय हिसाबले विविधतायुक्त समाजमा स्थानीयहरू सामाजिक सहिष्णुताका साथ बसेको पाइन्छ । आफ्नो छुट्टै भाषा, संस्कृति र रहनसहन भएका नेपालको सीमान्तकृत जाति लगायत उप–महानगरपालिकामा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजातिको मौलिक संस्कृति, परम्परा, भाषा र रहनसहनलाई संरक्षण गरी उनीहरूको पहिचान कायम राख्ने कार्यक्रमहरूको निर्माण गर्नु आवश्यक छ । जसको विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

किन पुनर्वर्गीकरण ? छुट्टाछुट्टै ११ जातजाति हेर्दा समावेशी योजनाको ठूलो चित्र छुट्छ । नेपालको संविधान र समावेशी नीतिले जनसंख्यालाई खस आर्य, आदिवासी जनजाति, दलित, मधेसी जस्ता सामाजिक समूह मा हेर्छ — किनभने राज्यसेवा, आरक्षण र सशक्तिकरण कार्यक्रम यिनै समूहका आधारमा बनाइन्छन् । यस लेन्सबाट हेर्दा खस आर्य समुदाय ५१.७% सँग बहुमतको नजिक छ, भने आदिवासी जनजाति ३०.४% र पहाडी दलित १३.०% ले समाजको झन्डै आधा हिस्सा (गैर–खस आर्य ४८.३%) ओगट्छन् — जुन समावेशी विकास नीतिको प्रत्यक्ष लक्षित जनसंख्या हो ।

प्रत्येक सूचकको अर्थ — र धर्मसँगको तीव्र भिन्नता

रोचक कुरा — धर्मको तुलनामा जातजातिको संरचना ठीक उल्टो छ । धर्ममा एउटै समूह (हिन्दू) ले लगभग सबै ओगटेकाले विविधता न्यून थियो; जातजातिमा भने धेरै ठूला समूह सँगसँगै रहेकाले तस्बिर बिल्कुल फरक छ ।

१. जातीय खण्डीकरण सूचकाङ्क — ELF (०.७९७): Ethno-Linguistic Fractionalization राजनीतिक अर्थशास्त्रको सबैभन्दा प्रयोग हुने सूचक हो । यसले “दुई अनियमित व्यक्ति फरक जातका हुने सम्भावना” नाप्छ । यहाँ यो ७९.७% छ — अर्थात् १०० मध्ये करिब ८० पटक दुई व्यक्ति फरक जातका हुन्छन् । (धर्ममा यो मात्र ६% थियो ।) यो उच्च अंकले तुलसीपुर जातीय रूपले अत्यन्त विविधतायुक्त रहेको देखाउँछ ।

२. प्रभावकारी जातीय समूह (४.९३): तालिकामा ११ समूह भए पनि, तौलिएर हेर्दा वास्तवमै करिब ४.९३ समूह प्रभावकारी छन् (धर्ममा यो मात्र १ थियो) । यसले बहु–जातीय शक्ति–सन्तुलनको संकेत गर्छ ।

३. जातीय ध्रुवीकरण सूचकाङ्क — Reynal-Querol (०.५८५): यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण फरक हो । ध्रुवीकरण विविधताभन्दा अलग्गै कुरा हो — यो केही ठूला र तुलनात्मक रूपमा बराबर समूह आमनेसामने हुँदा उच्च हुन्छ, र त्यस्तो अवस्थामा सामाजिक तनावको सम्भावना बढी मानिन्छ । तुलसीपुरमा क्षेत्री (३५.३%), थारु (२१.३%) र ब्राह्मण (१२.२%) जस्ता ठूला समूह सँगसँगै भएकाले ध्रुवीकरण ०.५८५ मा पुगेको छ — जुन धर्मको ०.१२ भन्दा निकै उच्च हो । यसैले जातीय समावेशिता र सन्तुलित प्रतिनिधित्वमा बढी सचेत हुनुपर्छ ।

४. समानता सूचकाङ्क — Evenness (७८.९%): समूहहरूको हिस्सा कति समान रूपमा बाँडिएको छ भन्ने मापन । यहाँ ७८.९% (धर्ममा मात्र १०%) हुनुले वितरण निकै सन्तुलित रहेको देखाउँछ — कुनै एउटै समूहले पूर्ण प्रभुत्व जमाएको छैन ।

५. प्रभुत्व अनुपात — CR1 (३५.३%) र CR3 (६८.८%): सबैभन्दा ठूलो समूह (क्षेत्री) ले एक्लै ३५.३%, र माथिल्ला तीन समूहले मिलेर ६८.८% ओगट्छन् । बाँकी ३१.२% मा आठवटा साना समूह रहेकाले यो बहुलवादी (pluralistic) जातीय बनोट हो ।

नोटः अन्यमा तामाङ, नेवार, विश्वकर्मा, मुस्लिम, यादव, राई, गुरुङ, याक्थुङ, चमार, कुशवा, धाँनुक, कथबनीयाँ, कलवार, कुमाल, घर्ती/भुजेल, हजाम/ठाकुर, राजबंशी, शेर्पा, लोहार, हलवारी, माझी, बीन, सुनार, सुनुवार, बादी, थकाली, कोरी, छन्त्याल, गाईने, पुरी, बनीयान, विदेशी अन्य लगायतका जातजातिहरु बसोबास गर्दछन ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको जातीय संरचनाको बहुआयामिक विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. सन्तुलित समावेशी प्रतिनिधित्व: उच्च खण्डीकरण (ELF ०.८०) र ध्रुवीकरण (०.५८) भएकाले स्थानीय सेवा, समिति र निर्णय प्रक्रियामा सबै सामाजिक समूहको समानुपातिक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्ने ।
2. दलित सशक्तिकरण: पहाडी दलित १३.०% (२३,२८४ जना) ऐतिहासिक रूपमा पछाडि पारिएको हुनाले छात्रवृत्ति, सीप, रोजगारी र छुवाछूत अन्त्यका लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने ।
3. जनजाति पहिचान संरक्षण: आदिवासी जनजाति ३०.४% (विशेषतः थारु) को भाषा, संस्कृति र परम्परागत ज्ञान संरक्षणमा लगानी गर्नुपर्ने ।
4. सामाजिक सद्भाव संरक्षण: ठूला समूह सँगसँगै रहेको ध्रुवीकृत संरचनामा अन्तर–सामुदायिक संवाद, साझा चाडपर्व र विवाद समाधान संयन्त्रबाट सहिष्णुता कायम राख्नुपर्ने ।
5. सूक्ष्म तथ्याङ्क: "अन्य" वर्गभित्रका दर्जनौँ साना जातिको अलग्गै अभिलेखीकरण गरी लक्षित योजनाको आधार बलियो बनाउनुपर्ने ।

समग्रमा, धर्मको हिसाबले एकरूप तुलसीपुर जातीय हिसाबले भने अत्यन्त बहुल र सन्तुलित समाज हो — जहाँ कुनै एउटै समूहको पूर्ण प्रभुत्व छैन । यही बहुलता नै यसको सामाजिक सम्पदा हो; तर उच्च ध्रुवीकरणलाई समावेशिता, समानुपातिक प्रतिनिधित्व र दलित–जनजाति सशक्तिकरणमार्फत सद्भावमा रूपान्तरण गर्नु नै दीर्घकालीन स्थिरताको कुञ्जी हो ।