४.१.२ आवास संरचना विवरण

यस उप–महानगरपालिकामा घरको स्वामित्वको आधारमा ४ प्रकारका आवास संरचनाहरूको प्रयोग गरेको पाउन सकिन्छ । उप–महानगरपालिकाको जम्मा घरपरिवार संख्या ४६,०१८ मध्ये निजी स्वामित्वकाे घरमा बसोबास गरिरहेका घरधुरीहरू ३९,७८० अर्थात ८६.४४ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी भाडामा बसोबास गर्नेको संख्या ५,९७९ अर्थात १२.९९ प्रतिशत रहेको छ । संस्थागत घरहरूमा बसोबास गर्नेहरू १०६ परिवार अर्थात ०.२३ प्रतिशत रहेका छन् भने स्रोत नखुलेको अवस्थाका घरपरिवारहरू १५३ अर्थात ०.३३ प्रतिशत रहेका छन् । भूकम्पीय दृष्टिकोणले संवेदनशील रहेको नेपालमा घरहरू निर्माण गर्दा भूकम्प प्रतिरोधात्मक बनाउनु आवश्यक छ । अति विपन्न परिवारका लागि एकीकृत बस्ती निर्माण गरी सरकारले उनीहरूको आवास सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको खण्डमा राज्यको लोककल्याणकारी भूमिका पुष्टी हुन्छ ।

घर स्वामित्व दर ८६.४% उच्च भए पनि भाडामा बस्ने १३.०% घरधुरी मुख्यतया सहरी कोर वडाहरूमा केन्द्रित छन् — सबैभन्दा बढी वडा ५ (३९.२%) मा । भाडाको उच्च माग सहरीकरण, रोजगारी र शिक्षाका कारण भित्रिने जनसंख्याको संकेत हो (खण्ड ३.११ को बसाइँसराइसँग मेल खाने) ।

यस उप–महानगरपालिकामा घरको भुँईको स्वामित्वको आधारमा ६ प्रकारका आवास संरचनाहरूको प्रयोग गरेको पाउन सकिन्छ । माटोको भुँई प्रयोग गरिरहेका घरधुरीहरु २२,३१२ अर्थात् ४८.४९ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी काठको फल्याक/बाँसको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ९२५ अर्थात २.०१ प्रतिशत, इँटा/ढुङ्गाको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ३१० अर्थात ०.६७ प्रतिशत, सेरामिक टायलको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ८४९ अर्थात १.८४ प्रतिशत, सिमेन्ट ढलानको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या २१,४७७ अर्थात ४६.६७ प्रतिशत र स्रोत नखुलेका अवस्थाका घरधुरीहरु १४५ अर्थात ०.३२ प्रतिशत रहेका छन् । भूकम्पीय दृष्टिकोणले संवेदनशील रहेको नेपालमा घरहरू निर्माण गर्दा भूकम्प प्रतिरोधात्मक बनाउनु आवश्यक छ । अति विपन्न परिवारका लागि एकीकृत बस्ती निर्माण गरी सरकारले उनीहरूको आवास सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको खण्डमा राज्यको लोककल्याणकारी भूमिका पुष्टी हुन्छ । जसको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

माथिबाट पक्की, फेदमा कच्ची — वृद्धिशील आवास उन्नयन

माथिको चित्रले एउटा निकै महत्त्वपूर्ण ढाँचा देखाउँछ : छानो झन्डै पूर्ण पक्की (९८.४%) छ — खर/परालको छानो मात्र १.६% बाँकी छ — तर जग (४९.१%), गारो (४९.६%) र भुँई (४९.२%) भने झन्डै आधा मात्र पक्की छन् । अर्थात् धेरै घरमा राम्रो छानो छ तर संरचनाको मुटु (जग–गारो) कमजोर माटोको जोडाइको छ ।

यो वृद्धिशील आवास उन्नयन (incremental housing upgrading) को विशिष्ट लक्षण हो — परिवारहरू पहिले सस्तो र तत्काल राहत दिने छानो (जस्ता पाता) सुधार्छन्, अनि बिस्तारै आम्दानी बढेपछि गारो र जग पक्की बनाउँछन् । दुर्भाग्यवश, भूकम्पीय सुरक्षाका दृष्टिले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तत्व नै (जग र गारो) सबैभन्दा कमजोर छन् ।

सूचकहरूको अर्थ — सरल व्याख्या

१. पक्की बनाम कच्ची घर: आवास जनगणनामा घरलाई सामग्रीका आधारमा पक्की (टिकाउ : सिमेन्ट–जोडाइ इँटा, ढलान पिल्लर, सिमेन्ट/जस्ता छानो) र कच्ची (अस्थायी : माटो, बाँस, खर) मा वर्गीकरण गरिन्छ । पक्की घरको अनुपात जीवनस्तर र आर्थिक अवस्थाको प्रत्यक्ष सूचक हो ।

२. आवास टिकाउपन सूचक (६१.६%): जग, गारो, भुँई र छानो — चार संरचनातत्वमा पक्की सामग्री प्रयोगको औसत । तुलसीपुरको ६१.६% ले मध्यम स्तरको आवास गुणस्तर देखाउँछ, जुन छानोको उच्च पक्कीपनले माथि तानेको हो ।

३. भूकम्प प्रतिरोधी आवास सूचक (४९.४%): नेपाल उच्च भूकम्पीय जोखिममा रहेको देश हो । भूकम्पमा घर ढल्नु–नढल्नु मुख्यतया जग र गारो को सामग्रीमा निर्भर हुन्छ । माटोको जोडाइ भएको इँटा/ढुङ्गाको गारो भूकम्पमा सजिलै भत्किन्छ, जबकि सिमेन्ट–जोडाइ र ढलान पिल्लर बलियो हुन्छ । तुलसीपुरमा करिब आधा घर (४९.४%) मात्र भूकम्प प्रतिरोधी रहेकाले बाँकी आधा गम्भीर भूकम्पीय जोखिममा छन् ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको आवास संरचनाको विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. भूकम्प प्रतिरोधी निर्माण अनिवार्य: करिब आधा घर (४९.४%) मात्र भूकम्प प्रतिरोधी भएकाले राष्ट्रिय भवन संहिता (Building Code) कडाइका साथ लागू गरी नयाँ निर्माणमा सिमेन्ट–जोडाइ/ढलान पिल्लर अनिवार्य गर्नुपर्ने ।
2. जग–गारो उन्नयन सहयोग: छानो पक्की भए पनि जग–गारो कमजोर भएका घरलाई लक्षित गरी रेट्रोफिटिङ (भूकम्पीय सुदृढीकरण) प्रविधि र अनुदान कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने ।
3. विपन्न आवास कार्यक्रम: कच्ची घरमा बस्ने विपन्न परिवारका लागि जनता आवास/एकीकृत बस्ती कार्यक्रममार्फत सुरक्षित आवासको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने ।
4. माटोको भुँई प्रतिस्थापन: ४८.५% घरमा माटोको भुँई हुनु स्वास्थ्य (धुलो, सरसफाइ) का दृष्टिले जोखिमपूर्ण भएकाले सस्तो सिमेन्ट ढलान भुँई प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने ।
5. सहरी आवास व्यवस्थापन: वडा ५ जस्ता भाडा–केन्द्रित सहरी क्षेत्रमा भाडा आवासको गुणस्तर, सुरक्षा र पूर्वाधार मापदण्ड लागू गर्नुपर्ने ।

समग्रमा, तुलसीपुरको आवास गुणस्तर मध्यम स्तरको छ — छानो उन्नत भए पनि जग र गारो आधा घरमा कमजोर रहेकाले भूकम्पीय जोखिम उल्लेखनीय छ । भवन संहिता कार्यान्वयन, रेट्रोफिटिङ सहयोग र विपन्न आवास कार्यक्रममार्फत सुरक्षित, टिकाउ र मर्यादित आवास सुनिश्चित गर्नु नै स्थानीय सरकारको दायित्व हो ।