५.३.२ शौचालयको प्रयोगको अवस्था

सरसफाइको सिँढी (sanitation ladder) के हो? विश्व स्वास्थ्य संगठन/युनिसेफको JMP वर्गीकरणअनुसार शौचालयलाई गुणस्तरका आधारमा सिँढीजसरी हेरिन्छ — सबैभन्दा माथि सुरक्षित–व्यवस्थित (सेप्टिक ट्याङ्क/ढलमा जोडिएको फ्लस), त्यसपछि आधारभूत (खाल्डे चर्पी — मल छुट्याउने तर असुधारिएको), अनि सीमित/साझा, र सबैभन्दा तल खुला दिसा (शौचालयै नभएको) । जति माथिल्लो सिँढी, उति कम मल–मुख (fecal-oral) रोग — किनकि असुरक्षित मलले पानी–खाना दूषित गरी झाडापखाला, टाइफाइड, हैजा फैलाउँछ (हे. झाडापखाला/AGE को OPD भार) ।

विश्लेषण: ४६,०१८ घरपरिवारमध्ये ७८% सुधारिएको शौचालय (सेप्टिक/ढल) प्रयोग गर्छन् — सहरी क्षेत्रको राम्रो उपलब्धि । तर २०% अझै खाल्डे चर्पी मा निर्भर छन् (खास गरी ग्रामीण/थारू वडा — वडा १९ मा झन्डै ५५%), र १.१% (५१८ घरधुरी) सँग शौचालयै छैन — अर्थात् नगर पूर्ण रूपमा खुला–दिसामुक्त (ODF) भइसकेको छैन । खुला दिसा सबैभन्दा बढी वडा १३ मा देखिन्छ । सानो प्रतिशत भए पनि बाँकी शौचालयविहीन घरधुरीलाई अनुदान/निर्माण–सहयोगबाट पूर्ण ODF बनाउनु, र खाल्डे चर्पीलाई सुधारिएको शौचालयमा स्तरोन्नति गर्नु सार्वजनिक स्वास्थ्यको प्राथमिकता हुनुपर्छ ।