५.२.६ विवाहित तथा अविवाहित महिला तथा पुरुषको विवरण

वैवाहिक जनसांख्यिकी (nuptiality) के बताउँछ? कुनै समाजको विवाह–ढाँचाले उमेर, लैङ्गिक भूमिका, आयु र बसाइँसराइको सूक्ष्म कथा भन्छ । यहाँ ६४% विवाहित, ३२% अविवाहित र पारपाचुके/छुट्टिएको जम्मा ०.६% मात्र — विवाह–विच्छेद अझै सामाजिक रूपमा दुर्लभ छ ।

विश्लेषण — दुई लैङ्गिक असमानता: पहिलो, विधवाको आधिक्य: ४,६५६ विधवा vs १,३७१ विधुर — महिला ३.४ गुणा बढी एकल छन् (महिला विधवा दर ५.८% vs पुरुष २.०%) । यो विश्वव्यापी ढाँचा हो — महिला पुरुषभन्दा बढी बाँच्छन्, प्रायः आफूभन्दा जेठो पुरुषसँग विवाह गर्छन्, र विधुरले पुनर्विवाह गर्ने दर विधवाको भन्दा उच्च हुन्छ । विधवा महिलाको आर्थिक–सामाजिक सुरक्षा (एकल महिला भत्ता, सम्पत्ति अधिकार) नीतिगत प्राथमिकता हुनुपर्छ ।

दोस्रो, “अनुपस्थित पति” को रहस्य: विवाहित महिला (५३,५९५) विवाहित पुरुष (४१,५१७) भन्दा १२,०७८ ले बढी छन् । दाम्पत्य त जोडीमै हुन्छ — त्यसो भए यी १२,०७८ महिलाका पति कहाँ? उत्तर हो वैदेशिक रोजगारी र बसाइँसराइ: गणना–अवधिमा घरमा नभएका, विदेश गएका पुरुष पतिको रूपमा गनिएनन् । यो आँकडा नै पुरुष श्रम–बहिर्गमनको प्रत्यक्ष जनसांख्यिक हस्ताक्षर हो — जसले कृषिको नारीकरण र महिला–प्रधान घरपरिवार दुवैलाई व्याख्या गर्छ ।