३.९ आर्थिक रुपले सक्रिय जनसंख्याको विवरण

१० वर्ष वा सो भन्दा माथिका व्यक्तिले गणनाको समयदेखि अघिको १२ महिनासम्म आर्थिक काम गरेको अवधि (महिना) अनुसारको जनसंख्याको विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

कामको अवधिले के देखाउँछ ?

“काम गरे/गरेनन्” भन्ने मात्र होइन, कति लामो अवधि काम गरे भन्ने कुराले रोजगारीको गुणस्तर झल्काउँछ । तुलसीपुरमा १० वर्षमाथिका १४९,२५६ जनामध्ये ४२.८% (६३,८६३) ले १२ महिनामा कुनै आर्थिक काम गरेनन् (विद्यार्थी, गृहिणी, वृद्ध आदि समेत), र काम गर्नेमध्ये पनि ३७.१% ले वर्षको ६ महिनाभन्दा कम मात्र काम पाए । यसलाई समय-सम्बद्ध अल्परोजगारी (time-related underemployment) भनिन्छ — यो प्रायः मौसमी कृषि श्रम को परिणाम हो, जहाँ रोपाइँ–कटनीको समयमा मात्र काम हुन्छ ।

लिङ्गगत तुलनामा एउटा गहिरो असमानता देखिन्छ : “कुनै आर्थिक काम नगरेका” मध्ये ६०.६% महिला छन्, जबकि पूर्णकालिक (६+ महिना) काम गर्नेमध्ये महिला मात्र ४१.५% । अर्थात् महिलाहरू छोटो अवधिको र अवैतनिक/घरायसी कामतर्फ धकेलिएका छन्, जुन महिलाको आर्थिक हाशियाकरण (economic marginalization) को स्पष्ट संकेत हो ।

सूचकहरूको अर्थ — सरल व्याख्या

१. श्रमशक्ति सहभागिता दर — LFPR (६७.७%): काम गर्न योग्य उमेरका मानिसमध्ये कति जना वास्तवमै आर्थिक गतिविधिमा (काम गर्ने वा काम खोज्ने) संलग्न छन् भन्ने मापन । यो अर्थतन्त्रको “इन्जिनमा” कति हात छन् भन्ने देखाउँछ । तुलसीपुरको ६७.७% दर सन्तोषजनक भए पनि, यसभित्रको लैङ्गिक असमानता मुख्य चुनौती हो ।

२. लैङ्गिक सहभागिता खाडल (१९.० अंक): पुरुष सहभागिता (७७.१%) र महिला सहभागिता (५८.१%) बीचको अन्तर । १९.० प्रतिशत–अंकको यो ठूलो खाडलले देखाउँछ — धेरै महिला घरायसी र अवैतनिक स्याहार कार्यमा संलग्न छन्, जुन राष्ट्रिय लेखामा “आर्थिक काम” गनिँदैन । यो महिला सशक्तिकरणको सबैभन्दा ठूलो अवसर पनि हो ।

३. आर्थिक निष्क्रियता दर (३२.३%) र यसको स्त्रीकरण: आर्थिक रूपले निष्क्रिय २८,९६३ जनामध्ये ६४.३% महिला छन् — यसलाई निष्क्रियताको “स्त्रीकरण” (feminization of inactivity) भनिन्छ । यसमा विद्यार्थी, वृद्ध र अशक्त मात्र होइन, श्रमबजारबाट बाहिर रहन बाध्य महिला पनि पर्छन् ।

४. समय-सम्बद्ध अल्परोजगारी (३७.१%): काम गरेका मानिसमध्ये पनि वर्षको आधाभन्दा कम मात्र काम पाउनेको हिस्सा । यो “लुकेको बेरोजगारी” (disguised unemployment) हो — व्यक्ति काममा देखिए पनि पूर्ण क्षमतामा संलग्न हुँदैनन् । कृषिप्रधान अर्थतन्त्रको यो विशिष्ट समस्या हो, जसको समाधान वर्षभरि आम्दानी दिने वैकल्पिक रोजगारी हो ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको आर्थिक सक्रियता तथ्याङ्कको विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. महिला आर्थिक सशक्तिकरण: १९.० अंकको लैङ्गिक सहभागिता खाडल पुर्न महिला उद्यमशीलता, सहकारी, बाल हेरचाह सेवा र लचिलो रोजगारीमार्फत महिलाको श्रमबजार प्रवेश सहज बनाउनुपर्ने ।
2. अल्परोजगारी न्यूनीकरण: ३७.१% कामदार अल्परोजगारीमा रहेकाले मौसमी कृषिबाहेक वर्षभरि आम्दानी दिने कृषि–प्रशोधन, साना उद्योग र सेवा क्षेत्रका रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्ने ।
3. अवैतनिक श्रमको मान्यता: महिलाको घरायसी तथा स्याहार श्रमलाई पहिचान, सहयोग र आंशिक मौद्रिकीकरण गर्ने नीति अपनाउनुपर्ने ।
4. सीप–रोजगार जोडाइ: निष्क्रिय युवालाई सीप तालिम र रोजगारी सूचनासँग जोडी श्रमशक्तिमा फर्काउनुपर्ने ।
5. नियमित श्रम तथ्याङ्क: रोजगारीको अवधि, गुणस्तर र लैङ्गिक स्थिति नियमित अनुगमन गरी लक्षित कार्यक्रम तर्जुमा गर्नुपर्ने ।

समग्रमा, तुलसीपुरको श्रमबजार सहभागिताको हिसाबले सक्रिय भए पनि गुणस्तर र समावेशिता को दृष्टिले कमजोर छ — उच्च अल्परोजगारी र गहिरो लैङ्गिक खाडल यसका मुख्य चुनौती हुन् । महिला सहभागिता वृद्धि र वर्षभरिको स्थायी रोजगारी सिर्जना नै समावेशी आर्थिक विकासको कुञ्जी हो ।