४.६.७ कृषि तथा पशुपालनसँग सम्बन्धित समूह तथा सामुदायिक संस्थाको विवरण

“समूह” किन शक्तिशाली छ — सामाजिक पूँजी (social capital): छरिएर बस्ने साना किसानहरू एक्लै कमजोर हुन्छन् — न उनीहरूको मोलमोलाइ–शक्ति हुन्छ, न ऋण–पहुँच, न प्रविधि–जानकारी । तर तिनै किसान समूह वा सहकारीमा संगठित हुँदा सामाजिक पूँजी (राजनीतिशास्त्री रोबर्ट पुटनामको अवधारणा — विश्वास, सञ्जाल र पारस्परिकताको भण्डार) निर्माण हुन्छ, जसले सामूहिक किनबेच, साझा भण्डारण, ज्ञान–आदानप्रदान र सरकारी सेवासम्मको पहुँच सम्भव बनाउँछ । यस उप–महानगरपालिकामा अभिलिखित ३२५ कृषि–पशु संगठन (१८१ कृषक समूह, ७० सहकारी, ४० पशुपालक समूह, ३४ फार्म) यही संस्थागत पूँजीको नक्सा हो — सबै १९ वडामा फैलिएको एउटा बाक्लो नागरिक–सञ्जाल ।

सामूहिक कार्यको समस्या र समाधान (collective action): अर्थशास्त्रमा “सामूहिक कार्यको समस्या” भनिन्छ — सबैलाई फाइदा हुने काम (जस्तै साझा सिँचाइ, साझा बजार) मा कसैले पनि पहल नगर्ने प्रवृत्ति । नोबेल विजेता एलिनोर ओस्ट्रोमले देखाएझैँ, स्पष्ट सदस्यता, नियम र नेतृत्व भएका स्थानीय संस्थाहरूले यो समस्या समाधान गर्छन् । किसान–व्यवस्थित सिँचाइ कुलो जस्तै यी कृषक समूह पनि त्यही सामूहिक–कार्य संस्थाका रूप हुन्, जसले बजार–असफलता र पहुँच–अभावलाई संगठित भएर चिर्छन् ।

विश्लेषण: १८१ कृषक समूह सबै १९ वडामा छरिएका छन्, तर वितरण असमान छ — वडा नं. 6 सर्वाधिक संगठित (३२ समूह) देखिन्छ । सबैभन्दा उल्लेखनीय कुरा लैङ्गिक आयाम हो: १८१ मध्ये ४० (२२%) समूह प्रत्यक्ष महिला कृषक समूह हुन् । यो कृषिको नारीकरण (feminization of agriculture) कै संस्थागत प्रतिबिम्ब हो — खेतीमा महिलाको श्रम–बहुलता समूह–नेतृत्वमा पनि झल्किएको छ, जुन ग्रामीण महिला सशक्तीकरणको स्वावलम्बी–समूह (self-help group) मोडेलसँग मेल खान्छ ।

समूहहरूको विषयगत विविधता ले कृषि–विविधीकरणको दिशा देखाउँछ: सामान्य कृषक समूह बाहेक तरकारी उत्पादन, मौरीपालन (माहुरी), च्याउ खेती, व्यवसायिक बेसार (turmeric) ब्लक जस्ता मूल्य–शृङ्खला–विशिष्ट (commodity-specific) समूह बनेका छन् — यिनले परम्परागत अन्नबालीबाट उच्च–मूल्य बालीतर्फको संक्रमण सङ्केत गर्छन् । साथै दलित महिला, अपाङ्ग र मुक्त कमलरी कृषक समूहको उपस्थितिले सामाजिक समावेशीकरण (social inclusion) को आयाम थप्छ ।

विश्लेषण: अभिलिखित ३४ व्यावसायिक पशुपन्छी फार्ममध्ये बाख्रापालन (१२ फार्म) सर्वाधिक छ — यो कृषि–उपभोग खण्ड मा देखिएको “बाख्रा = किसानको चल्ती–बैंक” तथ्यसँग मेल खान्छ: बाख्रा कम लगानी, छिटो प्रजनन र पक्का बजार भएकाले साना किसानको प्राथमिकता बन्छ । गाई/दुग्ध र भैंसी फार्मले दुग्ध–मूल्य शृङ्खलाको, बंगुर र कुखुरा फार्मले छोटो–चक्रको नगदी आयको सम्भावना देखाउँछन् । यी फार्म व्यावसायिक पशुपालनतर्फको रूपान्तरणका अग्रदूत हुन् ।

विश्लेषण: ४० व्यवसायिक पशुपालक समूहले प्रजाति–विशिष्ट संगठन (बाख्रा, बंगुर, कुखुरा, भैंसी, अश्व–कल्याण, मत्स्य) देखाउँछन् — सामान्य पशुपालनभन्दा यो उन्नत चरण हो, किनकि एउटै प्रजातिमा केन्द्रित समूहले विशेषीकृत प्रविधि, नश्ल–सुधार र साझा बजार सहज बनाउँछ । थारू समुदायबीच बंगुरपालन र अश्व–कल्याणकारी समूहको उपस्थितिले स्थानीय जातीय–पेशागत विशेषता पनि झल्काउँछ । अध्यक्षहरूमा थुप्रै महिला नाम देखिनुले यो क्षेत्रमा पनि महिला नेतृत्व बढ्दै गएको सङ्केत हो ।

सहकारी भनेको के, र किन महत्त्वपूर्ण? सहकारी (cooperative) भनेको सदस्यहरू आफैँले स्वामित्व र सञ्चालन गर्ने, “एक सदस्य–एक मत” को लोकतान्त्रिक सिद्धान्तमा चल्ने आर्थिक संस्था हो (रोचडेल सिद्धान्त) । व्यक्तिगत किसानले गर्न नसक्ने काम — थोक–खरिद, साझा भण्डारण, ऋण, र विशेष गरी अनुदान मलको वितरण — सहकारीमार्फत हुन्छ । यही तालिकाको शीर्षकमै “अनुदान मल वितरण गर्ने सहकारी” उल्लेख छ, अर्थात् यी ७० सहकारी सरकारी अनुदानित रासायनिक मल किसानसम्म पुर्‍याउने आधिकारिक माध्यम हुन् — कृषि–आदान आपूर्ति शृङ्खलाको मेरुदण्ड ।

विश्लेषण: ७० कृषि सहकारी सबै १९ वडामा फैलिएका छन्, जसमध्ये ६ वटा प्रत्यक्ष “साना किसान” सहकारी र ४ वटा महिला सहकारी हुन् — यी विशेष गरी सीमान्त र महिला किसानको वित्तीय समावेशीकरणका वाहक हुन् । कृषि–उपभोग खण्ड मा देखिएको ऋण–पहुँचको न्यूनता (मात्र १०.७%) पूर्ति गर्ने सम्भावना यिनै सहकारी सञ्जालमा निहित छ — यदि तिनलाई संस्थागत रूपमा बलियो बनाइए साना किसानको ऋण र आदान–आपूर्ति दुवै खाडल पुर्न सकिन्छ ।