३.८ पेशाको आधारमा जनसंख्याको विवरण

उप–महानगरपालिकामा रहेका १० देखि ६५ वर्ष उमेर समूहका जम्मा जनसंख्या मध्ये कृषि पेशालाई मुख्य पेशा बनाएका कामदारहरु सबैभन्दा बढी ४१,३६० अर्थात ४८.४३ प्रतिशत रहेका छन् । दोस्रोमा प्राथमिक पेशाका कामदारहरु २१,४७६ अर्थात २५.१५ प्रतिशत रहेका छन् । जसको उमेर समूहगत विस्तृत विवरण माथिको तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।

एउटै आँकडा, फरक लेन्स । ११ वटा पेशालाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रम वर्गीकरण (ISCO) को दक्षता तह अनुसार समूहीकृत गर्दा तुलसीपुरको अर्थतन्त्रको साँचो चित्र देखिन्छ : कृषि (४८.४%) र अदक्ष/प्राथमिक श्रम (२५.१%) ले मिलेर श्रमशक्तिको झन्डै तीन–चौथाइ (७३.६%) ओगट्छन्, जबकि उच्च दक्ष पेशा (व्यवस्थापक, पेशाविद्, प्राविधिक) मा मात्र १०.३% छन् । यो संरचना एउटा निर्वाहमुखी, सङ्क्रमणकालीन अर्थतन्त्र को विशेषता हो ।

हिटम्यापले के देखाउँछ ?

माथिको हिटम्यापमा प्रत्येक पंक्ति (पेशा) भित्र उमेर समूहको वितरण देखाइएको छ — गाढा रङ भएको ठाउँमा त्यो पेशा बाक्लो छ । यसले एउटा गहिरो जीवनचक्र (life-cycle) ढाँचा उजागर गर्छ :

• कृषि — रुझान ↑ (बुढेसकालतर्फ): कृषिमा संलग्नता बढ्दो उमेरसँगै बढ्छ; पाका उमेरका धेरै व्यक्ति खेतीमै फर्कन्छन् वा टिकिरहन्छन् — यो परम्परागत निर्वाह कृषिको लक्षण हो ।
• अदक्ष/प्राथमिक श्रम — रुझान ↓ (युवातर्फ): यो पेशा कम उमेरमा सबैभन्दा बाक्लो छ, जसले युवाहरू सीपविनै श्रमबजारमा छिर्ने तर उमेरसँगै अन्य पेशामा सर्ने प्रवृत्ति देखाउँछ ।
• व्यवस्थापक र पेशाविद् — मध्यम उमेरमा शिखर: उच्च दक्ष पेशा ३०–४४ वर्षमा बाक्लो हुन्छ — किनभने यी पेशामा शिक्षा, अनुभव र परिपक्वता आवश्यक पर्छ ।

सबैभन्दा चिन्ताजनक संकेत — १०–१४ वर्षका ३,५५७ बालबालिका पहिले नै कुनै न कुनै पेशामा संलग्न छन्, जसमध्ये ८३.२% प्राथमिक (अदक्ष) श्रममा छन् । यो बाल श्रम को स्पष्ट संकेत हो, जसले शिक्षा निरन्तरता र बाल संरक्षणमा तत्काल हस्तक्षेपको माग गर्छ ।

सूचकहरूको अर्थ — सरल व्याख्या

१. कृषि निर्भरता (४८.४%): श्रमशक्तिको कति हिस्सा कृषिमा निर्भर छ भन्ने यो विकासको शास्त्रीय सूचक हो । विकसित अर्थतन्त्रमा यो प्रायः १०% भन्दा कम हुन्छ; यहाँ झन्डै आधा जनसंख्या कृषिमा हुनुले अर्थतन्त्र अझै कृषि–प्रधान रहेको र औद्योगिक/सेवा क्षेत्रतर्फको सङ्क्रमण बाँकी रहेको देखाउँछ ।

२. असुरक्षित रोजगारी — Vulnerable Employment (७३.६%): अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) ले निर्वाह कृषि र अदक्ष/स्वरोजगार श्रमलाई “असुरक्षित रोजगारी” भन्छ — किनभने यसमा नियमित ज्याला, सामाजिक सुरक्षा र रोजगारी निश्चितता हुँदैन । तुलसीपुरमा ७३.६% श्रमशक्ति यस्तै अवस्थामा छ, जुन आय अस्थिरता र गरिबीको जोखिमसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ ।

३. प्रभावकारी पेशा संख्या (३.२३) र विविधता सूचकाङ्क (०.६९०): तालिकामा ११ पेशा भए पनि, तौलिएर हेर्दा वास्तवमै करिब ३.२३ पेशा मात्र प्रभावकारी छन् — किनभने कृषि र प्राथमिक श्रम दुईले नै अधिकांश ओगटेका छन् । अर्थतन्त्र विविधीकरण भएमा यो अंक बढ्दै जान्छ ।

४. उच्च दक्ष पेशा (१०.३%): व्यवस्थापन, पेशागत र प्राविधिक काममा संलग्न जनशक्ति — यो “ज्ञानमा आधारित” अर्थतन्त्रको आधार हो । यो हिस्सा बढाउन प्राविधिक शिक्षा, उच्च शिक्षा र सीप विकासमा लगानी आवश्यक छ ।

निष्कर्ष र सिफारिसहरू

तुलसीपुर उप–महानगरपालिकाको पेशागत संरचनाको विश्लेषणबाट निम्न निष्कर्ष र सिफारिसहरू गर्न सकिन्छ :

1. कृषि आधुनिकीकरण: ४८.४% (४१,३६०) श्रमशक्ति कृषिमा भएकाले व्यावसायिक खेती, यान्त्रिकीकरण, बजारीकरण र मूल्य–शृंखला विकासमार्फत कृषिलाई आय–मुखी बनाउनुपर्ने ।
2. सीप विकास र विविधीकरण: असुरक्षित रोजगारी ७३.६% रहेकाले अदक्ष श्रमिकलाई सीपमूलक तालिममार्फत दक्ष/अर्धदक्ष पेशातर्फ रूपान्तरण गर्ने लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने ।
3. बाल श्रम अन्त्य: १०–१४ वर्षका ३,५५७ बालबालिका श्रममा संलग्न भएकाले अनिवार्य शिक्षा, छात्रवृत्ति र बाल संरक्षण अभियानमार्फत तत्काल बाल श्रम निवारण गर्नुपर्ने ।
4. उच्च दक्ष जनशक्ति प्रवर्द्धन: उच्च दक्ष पेशा मात्र १०.३% भएकाले प्राविधिक/उच्च शिक्षा, उद्यमशीलता र रोजगारीका अवसर सिर्जना गरी ज्ञानमुखी अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्ने ।
5. सेवा क्षेत्र विस्तार: सेवा, बिक्री र पर्यटनजन्य रोजगारी विस्तार गरी कृषिमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउनुपर्ने ।

समग्रमा, तुलसीपुरको श्रम संरचना कृषि र अदक्ष श्रममा अत्यधिक केन्द्रित छ — एउटा निर्वाहमुखी अर्थतन्त्रको स्पष्ट तस्बिर । सीप विकास, कृषि आधुनिकीकरण र बाल श्रम निवारणमार्फत यसलाई उत्पादनशील, दक्ष र सुरक्षित श्रमबजारमा रूपान्तरण गर्नु नै आर्थिक समृद्धिको आधार हो ।