४.६.१ सार्वजनिक पोखरी तथा माछापालन सम्बन्धी विवरण

माछापालन (जलकृषि) भनेको के हो? जलकृषि (aquaculture) भनेको नियन्त्रित जलाशयमा माछा, झिँगेमाछा वा अन्य जलजीवको योजनाबद्ध उत्पादन गर्ने कृषि–शाखा हो — ठीक त्यसरी नै जसरी खेतमा बाली वा गोठमा पशु पालिन्छ । नेपालजस्तो भूपरिवेष्ठित मुलुकमा प्रोटिनको सुलभ स्रोतका रूपमा भित्री जलकृषि (inland aquaculture) निकै महत्त्वपूर्ण छ; एक हेक्टर राम्ररी व्यवस्थापन गरिएको पोखरीले वार्षिक ३–५ टनसम्म माछा दिन सक्छ, जुन उत्पादकत्व उही क्षेत्रफलको धानखेतभन्दा प्रोटिन–उपज (protein yield) का हिसाबले धेरै बढी हो । तुलसीपुरको हकमा भने अभिलेखमा रहेका ६ वटा सार्वजनिक जलाशय मुख्यतः परम्परागत प्राकृतिक ताल र सिँचाइ–ड्याम हुन्, व्यावसायिक माछा–फार्म होइनन् — अर्थात् यो क्षेत्र अहिले उपयोग नभएको सम्भावना (latent potential) को अवस्थामा छ ।

सार्वजनिक पोखरी = साझा सम्पदा (the commons), र किन यी मासिँदै छन्? सार्वजनिक ताल–पोखरी अर्थशास्त्रमा “साझा–पूल स्रोत” (common-pool resource) भनिने वर्गमा पर्छन् — कसैको निजी स्वामित्व नभई पूरै समुदायले साझा रूपमा उपभोग गर्ने सम्पत्ति । नोबेल विजेता एलिनोर ओस्ट्रोमको अध्ययनले देखाएझैँ, यस्ता स्रोतलाई कुनै स्पष्ट सामुदायिक संस्थाले हेरचाह नगरे “साझाको दुर्दशा” (tragedy of the commons) मा पुग्छन् — सबैको हो भन्दा कसैको जिम्मेवारी नरहने हुनाले बिस्तारै बेवारिसे, पुरिने वा अतिक्रमित हुन्छन् । यस खण्डको आधिकारिक विवरणले नै यही प्रक्रिया औँल्याउँछ: पहिले पशु–चौपायालाई पानी खुवाउन गाउँले समुदायले ताल–तलैया बनाउँथे, तर पशुपालन घट्दै जाँदा तिनको हेरचाह गर्ने सामाजिक प्रयोजन हराएर ताल–पोखरी मासिँदै गए । यसरी जलाशयको ह्रास वास्तवमा ग्रामीण अर्थतन्त्रको रूपान्तरणको ऐना हो ।

ताल–पोखरीको पारिस्थितिक सेवा (ecosystem services): जलाशयलाई केवल “पानी जम्मा हुने खाल्डो” ठान्नु भूल हो । सिमसार (wetland) ले निःशुल्क रूपमा अनेक प्रकृति–सेवा दिन्छ — भूमिगत जलभण्डार पुनर्भरण (groundwater recharge) गरी आसपासका इनार–कुवाको सतह कायम राख्ने, वर्षायाममा बाढीको पानी रोकेर भेल–नियन्त्रण गर्ने, स्थानीय सूक्ष्म–जलवायु (microclimate) शीतल राख्ने, चरा–माछा–उभयचरको जैविक विविधताको आश्रयस्थल बन्ने, र समुदायलाई माछा एवं सिँचाइ–जल उपलब्ध गराउने । एउटा पोखरी मासिँदा यी सबै सेवा एकैचोटि गुम्छन्, जसको आर्थिक मूल्य प्रायः अदृश्य भएकाले निर्णयमा गणना हुँदैन ।

विश्लेषण: अभिलेखित ६ सार्वजनिक जलाशयमध्ये ४ वटा परम्परागत ताल/पोखरी (गौरीगाउँ, पढा, कमलपोखरी, सुकीदह) र २ वटा सिँचाइ–ड्याम (धारपानी, जम्मुचिरा) हुन् । भौगोलिक रूपमा यी जलाशय वडा नं. १, ४, ६ र १० मा मात्र केन्द्रित छन् — अर्थात् नगरका १९ वडामध्ये १५ वडामा एउटै सार्वजनिक जलाशय अभिलेखमा छैन । वडा नं. १० (दुई ताल) र वडा नं. १ (दुई ड्याम) मा बाक्लो उपस्थिति देखिनुले यी क्षेत्रको परम्परागत जल–भूगोल झल्काउँछ । तर यो सूची नगर कार्यपालिकाको कार्यालयको अभिलेखमा आधारित भएकाले साना तलैया र निजी पोखरीहरू नसमेटिएको हुन सक्छ — वास्तविक संख्या यो भन्दा बढी हुने सम्भावना छ ।

ड्याम (धारपानी, जम्मुचिरा) सिँचाइ–प्रयोजनका जलाशय हुन्, जसमा बहुउद्देश्यीय उपयोग (multi-use) — सिँचाइसँगै माछापालन — गरी कृषक आय बढाउन सकिने पर्याप्त ठाउँ छ । ताल–पोखरीहरूलाई भने संरक्षण–प्राथमिकतामा राखेर पारिस्थितिक तथा पर्यटकीय सम्पदाका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ (जस्तै, पर्यटन विकास सँग जोडेर) ।