४.६.२ सिँचाई सुविधाको उपलब्धता सम्बन्धी विवरण

सिँचाई किन निर्णायक छ? सिँचाई भनेको बालीको आवश्यकता अनुसार नियन्त्रित रूपमा पानी पुर्‍याउने प्रणाली हो । वर्षामात्रको भर पर्ने “आकाशे खेती” (rainfed farming) मा वर्षको एक बाली मात्र लाग्छ र अनिश्चित मनसुनले उत्पादन जोखिममा रहन्छ; तर सिँचाई पुगेपछि किसानले एउटै जमिनमा वर्षभरि धान–गहुँ–तरकारी गरी बहुबाली लगाउन सक्छन् । यसरी सिँचाईले बाली–सघनता (cropping intensity — एक वर्षमा एउटै खेतमा कति पटक बाली लाग्यो) बढाउँछ, जुन हरित क्रान्तिको मेरुदण्ड हो । कृषि–उपभोग खण्ड मा देखिएको धानको क्षेत्रफल–प्रभुत्व सम्भव हुनुको पछाडि यिनै १३० सिँचाइ संरचना छन् ।

सिँचाईका तीन प्रकार (typology): स्रोत र प्रविधिका आधारमा सिँचाई तीन वर्गमा बाँडिन्छ —

• सतही/गुरुत्व सिँचाई (कुलो, नहर, पैनी): खोला–नदीबाट गुरुत्व–बलले पानी डोर्‍याएर ल्याइने परम्परागत प्रणाली । इन्धन/बिजुली नचाहिने, तर खोलाको प्रवाहमा निर्भर । अभिलेखको ८८% (११४ संरचना) यसै प्रकारको छ ।
• भूमिगत सिँचाई (बोरिङ, डिप बोरिङ/डिप ट्युववेल, स्लो): जमिनमुनिको पानी पम्पले तानेर निकालिने प्रणाली । भरपर्दो तर बिजुली/डिजेलमा निर्भर र भूमिगत जलसतह घट्ने जोखिम बोक्छ । यहाँ १४ संरचना — मुख्यतः समथर तराई वडा (१०, १६) मा ।
• लिफ्ट सिँचाई: तल बग्ने खोलाको पानी पम्प गरी माथिल्लो खेतसम्म उकालिने प्रणाली, उच्च जमिनका लागि उपयोगी ।

कुलो = किसान–व्यवस्थित सिँचाई प्रणाली (FMIS), साझाको सफलता: तालिकाका अधिकांश “कुलो”हरू किसान–व्यवस्थित सिँचाई प्रणाली (Farmer-Managed Irrigation Systems) हुन् — गाउँलेहरू आफैँले श्रमदानले खनेर, पानी–बाँडफाँडको नियम बनाएर र पालैपालो मर्मत गरेर सञ्चालन गर्ने सामुदायिक पूर्वाधार । नेपाल यस्ता FMIS का लागि विश्वमै चर्चित छ, र एलिनोर ओस्ट्रोमले यिनैलाई “साझा–पूल स्रोतको सफल सामूहिक व्यवस्थापन” को उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा अध्ययन गरेकी थिइन् । रोचक कुरा — सार्वजनिक पोखरी उही समुदायको साझा सम्पदा भएरै पनि हेरचाहको संस्था नहुँदा मासिए, तर कुलोहरू बलियो उपभोक्ता–संगठन र दैनिक उपयोगिताले गर्दा जीवित रहे — एउटै नगरभित्र commons को असफलता र सफलता सँगसँगै देखिन्छ ।

विश्लेषण: अभिलेखमा रहेका १३० सिँचाइ संरचना सबै १९ वडामा फैलिएका छन्, औसतमा ६.८ संरचना प्रति वडा । वडा नं. ८ सर्वाधिक सघन (१६ संरचना) छ भने वडा नं. १७ मा सबैभन्दा कम (१ मात्र) अभिलिखित छ — यसले सिँचाइ पहुँचको आन्तरिक असमानता देखाउँछ । संरचना–संख्या मात्र सिँचाइ–कभरेजको पूर्ण मापन होइन: एउटा ठूलो नहरले धेरै हेक्टर ढाक्न सक्छ भने थुप्रै साना कुलोले थोरै । त्यसैले प्राथमिकता सिँचित क्षेत्रफल (हेक्टर) को अभिलेख तयार पार्नुमा हुनुपर्छ ।

प्रविधिगत रूपमा ८८% सतही कुलो/नहरको बाहुल्य छ — यो सस्तो र दिगो भए पनि सुक्खायाममा खोला सुक्दा भर पर्न नसकिने हुन्छ । भूमिगत बोरिङ/डिप (१४ संरचना, मुख्यतः समथर तराई वडा) ले सुक्खायाममा सुरक्षा दिन्छ, तर बिजुली–लागत र दिगो भूजल–दोहनको प्रश्न उठाउँछ । दुवै प्रणालीको सन्तुलित मिश्रण नै जलवायु–उत्थानशील सिँचाइ रणनीति हो ।

स्रोतः नगर कार्यपालिकाको कार्यालय